«Πείτε μου, τι το ανθρώπινο έχει ο άνθρωπος;», ερωτά τον αναγνώστη μιας «ιστορίας» του, ο σύγχρονός μας Νεοέλληνας συγγραφέας Μισέλ Φάις. Και όντως ανθρώπινο είναι ό,τι έχει σχέση με την ιδέα του Αγαθού, η οποία είναι ταυτόσημη με την Ηθική.
«Η ανθρώπινη ζωή στην Τουρκία κοστίζει πολύ φθηνά», δηλώνει ο γνωστός Τούρκος μυθιστοριογράφος Ορχάν Παμούκ, αμέσως μετά το θάνατο εκατοντάδων εργαζομένων στο ορυχείο της Σόμα, επειδή ήταν όμηροι ανεπαρκών μέτρων ασφαλείας…
Και οι δύο, πραγματικά πνευματικοί άνθρωποι, επειδή παρεμβαίνουν στον κοινωνικό συγκλονισμό, αναζητούν το Ανθρώπινο. Παράλληλα εκφράζεται το από καταβολής κόσμου θεμελιακό αίτημα όλων των όντων ανεξαιρέτως: Το αίτημα της Ασφάλειας, της ομαλής συνέχισης της ζωής μέχρι το φυσικό τέλος της, που δεν εξαρτάται μόνο από τις εγγενείς δυνάμεις της αυτοσυντήρησης. Ιδιαίτερα ο άνθρωπος, με την εξαιρετική ιδιομορφία και το περίπλοκο της ομαδικής ζωής του, έχει τη μεγαλύτερη ανάγκη ασφάλειας, ευρύτατα κοινωνικής.
«Είμαι ελεύθερος άνθρωπος… μόνο στο μέτρο
που αναγνωρίζω την ανθρωπιά και την ελευθερία όλων των ανθρώπων γύρω μου».
Μιχαήλ Μπακούνιν – 200 χρόνια από τη γέννησή του
Στέγη, εργασία, ψωμί. Ειρήνη, όχι αλληλοσφαγή. Ιατρική βοήθεια. Δικαιοσύνη, ευτυχία. Ελευθερία! Ανάγκες πανάρχαιες, ριζικά ανθρώπινες, αυτονόητες και συνάμα ακατανόητες διαχρονικά. Ακατανόητες, διότι δεν εκπορεύεται από μεμονωμένα έργα η ικανοποίησή τους. Αυτή είναι τέκνο του θεσμοθετημένου Σεβασμού της ζωής, κάθε ζωής, ανεξάρτητα από εγγύτητα, εθνικότητα, χρώμα και διαφορετικότητα.
Μπορούν οι άνθρωποι να σέβονται απόλυτα και γενικά τη Ζωή; Σύμφωνα με κορυφαίους φιλοσόφους, ως έλλογο ον ο άνθρωπος, διαθέτει έμφυτη ηθικότητα, δηλαδή τη γνώση τού τι είναι καλό και τι κακό, έστω και εάν δεν την συνειδητοποιεί ή οι πράξεις του συχνά είναι ανήθικες. Επομένως, η ανθρώπινη φύση έχει τη δυνατότητα να χτίζει τον Κοινωνικό Σεβασμό και μάλιστα με τη συνδρομή της Παιδείας. Ο εσωτερικός σεβασμός, η «Αιδώς», αξία υποβλητική πρώτα στην Ιλιάδα, αποτελεί απαρέγκλιτη προϋπόθεση, για να διαμορφωθεί ό,τι είναι Ανθρώπινο. Ό,τι αρμόζει στον Άνθρωπο.
Αναμφισβήτητος όχι ο απόλυτος, αλλά ένας διαχρονικός θρίαμβος του Σεβασμού. Εκατομμύρια άνθρωποι, απροσμέτρητοι, συχνά χωρίς το προνόμιο επιμελημένης ηθικής διδασκαλίας, αγράμματοι και απλοί πολίτες, αλλά μιας συνεχόμενης παράδοσης σεβασμού ενώπιον της ανθρώπινης ζωής και όχι μόνο της επιβίωσης, ρίχτηκαν με πάθος στη φωτιά. Ελευθέρωσαν «πατρίδα, παιδιά, γυναίκες και μνημεία των προγόνων», σύμφωνα με το σεμνό παιάνα του Αισχύλου… Αιώνες πέρασαν και έγραψε ο Νεοέλληνας Τάσος Λειβαδίτης: «Αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος | μπορεί να χρειαστεί να σε κλείσουν φυλακή για είκοσι ή | και περισσότερα χρόνια… Εσύ και μες απ’ το τετραγωνικό μέτρο του κελιού σου | θα συνεχίσεις το δρόμο σου πάνω στη γη…» (Από τη συλλογή «Ο Άνθρωπος με το Ταμπούρλο»).
Αυτές οι εθελούσιες θυσίες, οι ανώτατοι αγώνες, η ευλάβεια ενώπιον του ανθρώπου, είναι η δόξα του ανθρώπινου. Είναι ως πράξη η Δικαιοσύνη, ο ακρογωνιαίος λίθος του ηθικού βίου και της ιδεατής πολιτείας, όπως την είδε ως ουράνιο όραμα ο Πλάτων στον ονομαστό φιλοσοφικό του διάλογο.
Με τα προνόμια της Νόησης και της Φαντασίας
«Περιφραδής Ανήρ» χαρακτηρίζεται ο άνθρωπος από το Σοφοκλή στην «Αντιγόνη» του, σε ανεπανάληπτες στιγμές έκστασης. Ο ποιητής υμνεί το θαύμα της Φύσης, την ανθρώπινη, μεγαλοδύναμη ευφυία!
Μόνο ο άνθρωπος ξεπέρασε τις ζωώδεις κραυγές και με την αριστουργηματική του νόηση άρθρωσε σημαίνοντα λόγο, που ξεκινώντας από τη στοιχειώδη επικοινωνία κατόρθωσε να κατακτήσει τα έπη του Ομήρου, την «Ορέστεια» του Αισχύλου, τον «Επιτάφιο» του Περικλέους, τα «Στοιχεία» του μαθηματικού Ευκλείδη, τους «Αθλίους» του Ουγκό… Απροσμέτρητα έργα ανθρώπινα χάρισαν ψυχή στον απρόσωπο πλανήτη μας, υπό το φως του αστερισμού αξιών, με πρώτες την Ελευθερία και τη Δημοκρατία. Ο πρώην κατατρεγμένος άνθρωπος των σπηλαίων, επί αιώνες εμόχθησε για να αξιοποιήσει το νου, τη μοναδική στη φύση φαντασία του και τα θαυματουργά χέρια του, με αποτέλεσμα να ενταχθεί στο σύμπαν ως δημιουργός πολιτισμού.
Πέραν του ατελούς ζώου, ανεξάντλητες οι ανθρώπινες ικανότητες εξιδανίκευσαν τη φύση και την ανθρώπινη μορφή. Έφτασαν ως τους ιππείς του Φειδία, την «Πιετά» του Μιχαήλ Αγγέλου ή το κάλλος της Ζωγραφικής. Η συγκίνηση από το τραγούδι του αηδονιού και η ηχητική μαγεία του δάσους οδήγησαν κάποτε νου και ψυχή ως την Ενάτη Συμφωνία του Μπετόβεν. Ανικανοποίητο το πνεύμα στις αναπεπταμένες πολιτείες αναζήτησε την απογείωση και εθαύμασε την πραγματοποίησή της στη θέα του Παρθενώνα!
«Ισόθεη σκέψη» αποκάλεσε τη δημιουργική έμπνευση του Κωστή Παλαμά ο Άγγελος Σικελιανός, όταν τον αποχαιρετούσε. Θεός είναι ο άνθρωπος στον πλανήτη του. Το θείον είναι και ανθρώπινο! Αναδείχθηκε στις μεγαλειώδεις διαστάσεις του, προνόμιο ισχυρότατο! Όχι όμως παντοδύναμο…
«…Μεγάλαι συμφοραί…
εφόσον η ανθρώπινη φύσις μένει η ίδια…»
Θουκυδίδης Ιστορίαι, ΙΙΙ 82, Μτφρ. Ελευθ. Βενιζέλου
Ο Γαλλικός Διαφωτισμός ανέδειξε στο ανθρώπινο πρόσωπο την έμφυτη ελευθερία του, αλλά υπό όρους υπαρξιακούς και ιστορικούς. Γεννήθηκε ο άνθρωπος για να ζήσει ευδαίμων, ως «παντοπόρος» κατά τον Σοφοκλή, ικανός να ανακαλύψει τους δυσκολότερους δρόμους προς το παρόν και το μέλλον. Και όμως στη μορφή του, στις μορφές των ιππέων του Παρθενώνα, συνυπάρχουν το κλασικό κάλλος και η συγκρατημένη μελαγχολία. Ανάγλυφη η ευγενική θλίψη της νεότητας ρίχνει τη σκιά της στη μέγιστη ακμή της Αθηναϊκής Δημοκρατίας. Εκείνος ο εξαίσιος πολιτιστικός χρόνος δεν παρέκαμψε τη δυστυχία του ανθρώπινου όντος. Είναι το μοναδικό στη φύση που γνωρίζει ότι πορεύεται προς το θάνατο, άωρο ή φυσικό και οπωσδήποτε παρά τη θέλησή του, ανελεύθερο…
Αμφισβητείται η μέγιστη αλήθεια, σε όλες τις διαστάσεις της; Ποιά σφάλματα διέπραξαν τα εκατομμύρια θύματα της πενίας, της βίας, των βασανιστηρίων και των πολέμων; Ασφαλώς, χιλιάδες άθλοι ανακαλύψεων συνθέτουν το έπος του ανθρώπου, ένας όμως παραμένει απόρθητος: Ο άνθρωπος κατ’ εξαίρεσιν μόνον κατόρθωσε να κυβερνήσει με σωφροσύνη. Διαχρονικά τραγικός, εμπνεύστηκε τη δημοκρατία, αλλά δεν αργεί ο χρόνος, οπότε ο επί γης δημιουργός θα καταστρέψει αυτή τη μοναδική πολιτική λύση, συμπαρασύροντας τα μέχρι τώρα θαυμαστά έργα του και εξαπολύοντας παντού το τέρας του πόνου, απερίσκεπτος και απάνθρωπος. Η παράνοια της αλληλοσφαγής απεργάζεται την απώλεια της πίστης στο Θεό και στον άνθρωπο και καταδεικνύει αλάνθαστο το ένστικτο του περιφρονημένου θηρίου, διότι αυτό δεν κατασπαράζει τα μέλη του είδους του, ενώ πράττουμε το απολύτως αντίθετο κατά τη διαιώνια πορεία μας. Και πρόσφατα, έχει μεθοδευτεί, «χωρίς αιδώ», αντί της εμβάθυνσης της δημοκρατίας, η κατάπτωσή της, για να χρησιμεύει ως προπέτασμα της κυρίαρχης, παγκοσμιοποιημένης χρηματιστηριακής οικονομίας, με αποτέλεσμα τη συσσώρευση ιδεολογικών και κοινωνικών ερειπίων.
Δαίμονες – Εφιάλτες συνοδεύουν τη γέννηση και το βίο μας, αήττητοι (τελικώς από την ασταθή, επιρρεπή στον όλεθρο ανθρώπινη φύση) όσο η ίδια παραμένει στο χρόνο, όπως είχε εκφραστεί ο Θουκυδίδης, ο πατέρας της Κριτικής Ιστορίας, προκαλώντας ιστορική οδύνη.
Τι είναι επιτέλους ο άνθρωπος;
Ο αγέρωχος θριαμβευτής που, συνήθως, αλόγιστος προσπερνά το εφήμερο της ύπαρξής του; Το μεγαλείο της οικουμενικής σύμπνοιας, για να υπάρχει μόνο ως όραμα απραγματοποίητο; Ο ατελεύτητος, ο δυστυχέστατος Σίσυφος είναι ο άνθρωπος; Βιολογικό είδος αλλοπρόσαλλο, τελικώς παράφρον; Αν αποκτούσε κάποιος, με σώας τας φρένας, απόλυτη, άνευ όρων δύναμη σε έναν έρημο πλανήτη, θα δημιουργούσε όντα πανομοιότυπα με εκείνα της Γης;
Και όμως! Η υψηλή τέχνη ύμνησε το ανθρώπινο ον, προσηλωμένη στη δημιουργικότητα –του αντιφατικού και συχνά αποτρόπαιου ανθρώπου. Αλλά και υπεράνω των «κριμάτων του αβύσσους», όπως έγραψε η Βυζαντινή ποιήτρια, δεν αγνοείται η ανθρώπινη ψυχή, που όχι σπάνια είναι ωκεανός ομορφιάς. Συναγωνίζεται τον ήλιο, όταν διαρκώς μάχεται εναντίον κάθε προδότη της ιερής ζωής. Όταν αγωνίζονται εκείνοι που «δεν χάνουν τον Άνθρωπο», όπως δίδασκε ο άγιος της στωικής φιλοσοφίας, ο Επίκτητος.
«Μην περιμένεις την πλατωνική πολιτεία,
αλλά να είσαι ευχαριστημένος εάν και
το πιο μικρό προχωρήσει προς τα εμπρός»
Μάρκος Αυρήλιος
Οι προβληματιζόμενοι ενώπιον των δύο χείριστων αιώνων από την άποψη του ανθρωπισμού, του 20ου και του 21ου, διχάζονται προ της αμείλικτης σφίγγας, που διαχρονικά απαιτεί τη λύση του αινίγματος: «Όντως, το ανθρώπινο υπάρχει; Τελικά τι είναι ο άνθρωπος;». Κάποτε άκουσε και την «απάντηση» του Μαξίμ Γκόρκι:
«Άνθρωπος! – Ένας ήλιος γεννιέται στα στήθη μου και κάτω από το δυνατό του φως, απέραντος σαν τον κόσμο, προχωρεί με το αργό του περπάτημα – μπροστίτερα και ψηλότερα – τραγικός και ωραίος ο Άνθρωπος!… Προχωρεί, ποτίζει με το αίμα της καρδιάς του τον τραχύ, μοναχικό, περήφανο δρόμο του, με τη ματωμένη τούτη λάσπη φτιάχνει άφθαρτα άνθη της ποίησης, τον πόνο της αγέρωχης ψυχής του τον κάνει μουσική, τη γνώση του επιστήμη, κάθε βήμα του ομορφαίνει τη ζωή, κι όπως ο ήλιος, αγκαλιάζει γενναιόψυχα τη γη με τα φωτεινά του χέρια κι ανεβαίνει ψηλότερα και ψηλότερα, αστέρι πολικό στον ουρανό του κόσμου…».
«Αστέρι πολικό στον ουρανό του κόσμου». Ο μεγάλος Ρώσος συγγραφέας, άραγε εκλόνισε τη σφίγγα; Ίσως αυτή να κινδύνευσε, περίπου όπως τότε που γνώρισε την κορυφαία των τραγικών ηρωίδων, την Αντιγόνη. Πιθανόν να αναδύθηκε ο προβληματισμός που της δημιούργησε ο απόηχος της Ενάτης Συμφωνίας του Μπετόβεν, με την ακροτελεύτια ευχή της οικουμενικής συναδέλφωσης των λαών.
Ίσως ό,τι πιο ανθρώπινο, να είναι «το πολικό αστέρι»: Ο ανυποχώρητα ιδεολόγος και αγωνιστής άνθρωπος. Εκείνος που ενσαρκώνει την έμπνευση για τη δημιουργία ενός δικαιότερου κόσμου. Και η ουτοπία είναι εκ βαθέων ανθρώπινη…
Αδαμαντία Τριάρχη – Μακρυγιάννη
Φιλόλογος
