«Χαίρε, Ελευθεριά!» αναφωνούσε ο νεαρός Διονύσιος Σολωμός ατενίζοντας τη μαχόμενη Ελευθερία-Ελλάδα του 1821. Και ανά τον κόσμο, είχε συγκινήσει ο εμπνευσμένος χαιρετισμός πατρικίους και πληβείους, συντηρητικούς και δημοκρατικούς, της νεότητας ή του γήρατος, τους απροσμέτρητους του Φιλελληνισμού. Του θυελλώδους πνευματικού κινήματος, στο πλαίσιο του ρομαντισμού, με σκοπό την ηθική και υλική συνδρομή στους Έλληνες της Μεγάλης Επανάστασης, που πολεμούσαν για να αναδείξουν την υποδουλωμένη πατρίδα τους σε ελεύθερο κράτος.
Η διερεύνηση της ιστορίας του Φιλελληνισμού κατά τη δεκαετία του 1820, δημιουργεί θαυμασμό αλλά και διαλύει μύθους που τη συνοδεύουν, όπως την εντός εισαγωγικών «φιλελληνική» στροφή των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων –κατά κανόνα τον μανδύα της επιδιωκόμενης οικονομικής χειραγώγησης του ελληνικού κράτους, πριν από την ίδρυσή του.
Στις συγκινητικές εξαιρέσεις ανήκει η εξωτική Αϊτή της Καραϊβικής, με τον φιλέλληνα κυβερνήτη της Ζ. Π. Μπουαγιέ να είναι ο πρώτος από τους ηγέτες παγκοσμίως που χαιρετίζει την Ελληνική Επανάσταση, 15 Ιανουαρίου 1822. Η γαλλική εθνικότητα του Μπουαγιέ σηματοδοτεί τη μεγαλύτερη ανάπτυξη του συλλογικού Φιλελληνισμού στη χώρα του Διαφωτισμού, με ποικίλες μορφές, που είναι: Η συνεχής παρουσίαση των γεγονότων του ελληνικού αγώνα από τις στήλες του Τύπου και η υποστήριξη των ιδεών του, παράλληλα με την αντίθεση των Γάλλων της Αντιπολίτευσης στο συντηρητικό κατεστημένο και με την αντίδραση των συντηρητικών στη φιλοτουρκική πολιτική (Φιλελληνισμός φιλελεύθερος, βολταιρικός). Η αυτοστράτευση της Ποίησης και της Ζωγραφικής στην ελληνική υπόθεση, που αφορά και την πνευματική ενότητα της Ευρώπης (λογοτεχνικός και εικαστικός φιλελληνισμός). Σπουδαίο ψυχολογικό ρόλο παίζει το χριστιανικό συναίσθημα, ενώ δυναμική υπάρχει και η κοσμική μορφή του Φιλελληνισμού, με τη διοργάνωση ποικίλων καλλιτεχνικών εκδηλώσεων ή και εράνων, για να βοηθηθούν τα λαμπρά «παλικάρια», όπως στα ελληνικά αναφέρονταν οι αγωνιστές της Ελλάδας. Παράλληλα, η κοινή γνώμη της λοιπής Ευρώπης και της Αμερικής, έχοντας και εξαιρετικούς εκπροσώπους, αποτελεί δύναμη στο ρεύμα υπέρ της ελληνικής επανάστασης. Ο Άγγλος, επιφανής ρομαντικός ποιητής Πέρσι Σέλλεϊ, στον πρόλογο του λυρικού του δράματος «Ελλάς», το 1822, γράφει και την υπέροχη φράση: «Είμαστε όλοι Έλληνες»…!
Ωστόσο, ιδεολογικό ρεύμα της έντασης και διάρκειας του Φιλελληνισμού, δεν δημιουργήθηκε για τα απελευθερωτικά κινήματα άλλων λαών της Ευρώπης. Την Ελληνική Επανάσταση περιέβαλλε μοναδική πνευματική αίγλη· και ο Φιλελληνισμός ήταν, κυρίως, η δυναμική έκφραση της ευρωπαϊκής συνείδησης κατά τον 19ο αιώνα, που είχε επηρεαστεί βαθύτατα από τον αρχαίο ελληνικό ανθρωπισμό, με τα πρότυπα της διανοητικής ελευθερίας και της αξιοπρέπειας του ατόμου. Για τους μορφωμένους της Ευρώπης και όχι μόνον, η Ελλάδα και η Ακρόπολη των Αθηνών ήταν η κοινή, πνευματική κατοικία και «το προσκυνητήριον» των ιδεών τους –σύμφωνα με ορθή διατύπωση ακόμη και του Τούρκου αρχιστρατήγου Κιουταχή, από έγγραφο με παραλήπτη τον Μεγάλο Βεζύρη στην Κωνσταντινούπολη (1826). Επομένως, μετά την έκρηξη του 1821, η λογική του συναισθήματος οδήγησε στη διεθνή, ιερή απόφαση να απελευθερωθούν μια χώρα προσκύνησης και ο λαός της, με πολιτικές παρεμβάσεις και εθελοντική κινητοποίηση. Εδώ βρίσκεται όχι η αποκλειστική, αλλά η πρωταρχική αιτία του Φιλελληνισμού.
Εξάλλου, ευεργετική έφτανε στην Ελλάδα η ακτινοβολία της Νεότερης Γαλλικής Ιστορίας. Ο σκλαβωμένος ελληνικός λαός, είχε αποκτήσει βασικές γνώσεις του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης, μέσα από τις αφηγήσεις των ταξιδευτών εμπόρων, των ναυτικών και ορισμένων νέων που επέστρεφαν μετά το τέλος των σπουδών τους στην Ευρώπη. Η ελληνική ιστορική παράδοση («Γι’ αυτά πολεμήσαμε», Μακρυγιάννης)· η επιστροφή των ιδεών της Ελευθερίας στην Ελλάδα, η οποία ως αρχαίο ελληνικό όραμα συν-διαμόρφωνε το εξεγερσιακό ιδεώδες των Γάλλων, μετά τον 16ο αιώνα· η καθαγιασμένη μορφή του Ρήγα Βελεστινλή· η δράση της Φιλικής Εταιρίας (άναβε πυρκαγιές ο Παπαφλέσσας –και όχι μόνο): όλα και όλοι συνέκλιναν στη διάλυση της υποταγής και στον Εθνικό Σηκωμό των γεωργών, βοσκών, ναυτικών μαζί και των Ελληνίδων, εκείνων που ύψωσαν τη λαϊκή Επανάσταση και την αιμοδοτούσαν κυριολεκτικά, ως το τέλος της. Στόχοι τους ήταν ο ξένος δυνάστης αλλά και ο συν-εκμεταλλευτής κοτζάμπασης, πριν ο δεύτερος αναγκαστεί να τους ακολουθήσει. Μάχονταν εξίσου για Ελευθερία και κοινωνική δικαιοσύνη. Ως προς τα όσα ακολούθησαν τη λήξη της Επανάστασης, τονίζουμε ότι η Ελλάδα, έστω σε ασφυκτικά σύνορα, έχει εγγραφεί στον κατάλογο των εθνών με κρατική οντότητα. Ωστόσο, προσωρινά, δεν προχωρούμε στους αμέσως επόμενους χαλεπούς καιρούς και αφήνουμε ήσυχη την Ιστορία στο λαβύρινθο των σκοτεινών της σκέψεων.
«Οι νόμιμοι μονάρχες…
θα συνδέσουν τ’ όνομά τους
με μια τυραννία που
θα κοκκίνιζε τον Τίβερη*1»
Σατομπριάν, από το «Υπόμνημα υπέρ της Ελλάδας» – 1825
Θα αφήσουμε επίσης, εκτός του παρόντος κειμένου την παρουσία των φιλελλήνων στη μαχόμενη Ελλάδα, πάντοτε όμως με ευγνωμοσύνη προς όσους μέχρι θανάτου αγωνίστηκαν για την Ελευθερία μας, αλλά συνάμα επαναλαμβάνοντας ότι και αυτό το ιστορικό θέμα πρέπει όλοι να το δούμε στο πλαίσιο της πραγματικότητας. Η ιστορική αλήθεια διαρκώς απαιτεί τον εμπλουτισμό της, ωστόσο ευτυχώς, είναι ήδη πάμπλουτη όσον αφορά στη Γαλλία του Φιλελληνισμού.
Κατ’ αρχήν, ζει στο Παρίσι ο πολυγραφότατος Διδάσκαλος του Γένους, ο Αδαμάντιος Κοραής, ο «ερωτομανής της Ελευθερίας», όπως αυτοχαρακτηρίζεται. Συνεπαρμένος από την Επανάσταση, με το φιλολογικό κύρος του εντάσσεται πνευματικά στην πρώτη γραμμή της, προτρέπει τους ξένους να την ενισχύσουν, εκδίδει αρχαία ελληνικά συγγράματα, συμβουλεύει, εμψυχώνει τους Έλληνες και εργάζεται για μια ελληνική παιδεία του Διαφωτισμού. Και δεν είναι μόνος στη φιλελεύθερη προσπάθειά του.
Όπως είναι γνωστό, ο 19ος αιώνας χαρακτηρίζεται από τους αγώνες ευρωπαϊκών εθνών να κατοχυρωθούν ως κράτη, με αντανάκλαση στο λόγο της Τέχνης υπό ευρεία έννοια. Σε λόγο κατ’ εξοχήν συγκρουσιακό, καίριο και εμπνευσμένο από την εθνική ιδεολογία του κάθε λαού, αλλά κάποτε και αλληλέγγυο προς τις άλλες δοκιμαζόμενες εθνότητες. Ο «Θούριος» του Ρήγα, ο «Ύμνος εις την Ελευθερίαν» του Σολωμού, οι «Ωδές» του Κάλβου υπερβαίνουν την ποιητική τέχνη και λειτουργούν ως σαλπίσματα ελευθερίας και πολεμικοί παιάνες. «Ως πότε παλικάρια!…».
Παρουσιάζεται πολυσύνθετος και εναργής ο ελληνικός, επαναστατικός αντικατοπτρισμός στη Γαλλία. Οι φιλελληνικές εφημερίδες, όχι αποκλειστικά της αντιπολίτευσης, καλύπτουν το 80% της κυκλοφορίας του Τύπου και, σε συνδυασμό με εκατοντάδες ελληνικής θεματολογίας έντυπα, παρέχουν, αναγκαστικά καθυστερημένη, αλλά πλήρη ενημέρωση και σχολιασμό αναφορικά με τις εξελίξεις και τα ηρωικά πρόσωπα της άνισης αναμέτρησης στην Ελλάδα. Μετά την καταστροφή της Χίου το 1822, αμέσως συνοδοιπορεί με τη δημοσιογραφία, πλειάδα καταξιωμένων ή άσημων της ποίησης, που με φλογερή αγάπη υπερασπίζονται τον δίκαιο ελληνικό αγώνα και ενδυναμώνουν το φιλελληνικό φρόνημα. Σημειώνουμε την 6η έκδοση (!) της ποιητικής συλλογής του Κασιμίρ Ντελαβινί, το 1823, υπό τον τίτλο «Μεσσηνιακά και άλλα ποιήματα», με ελληνοπρεπή, εκφραστική προμετωπίδα.
