Η διακεκριμένη πιανίστα θα ερμηνεύσει για πρώτη φορά στη χώρα μας την Πέμπτη 11 Ιανουαρίου, άγνωστα έργα αφανών Ελλήνων συνθετών που έζησαν και δημιούργησαν τον προπερασμένο αιώνα στο Παρίσι.
Το δικαίωμα στη διαφορά διεκδικεί το ρεσιτάλ της Ντιάνας Βρανούση, στις 11 Ιανουαρίου, στην αίθουσα «Δημήτρης Μητρόπουλος» του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών, αφού εστιάζει σε δυο άγνωστους συνθέτες ελληνικής καταγωγής, που έζησαν και δημιούργησαν στο Παρίσι.Έργα του Camille – Marie Stamaty (Καμίλλο Σταμάτη) και της Mario Foscarina Damaschinó (Μαριώ Φωσκαρίνα Δαμασκηνού) θα ακουστούν για πρώτη φορά στην Ελλάδα.
Ο γιος ενός Έλληνα διπλωμάτη στη Γαλλία και η κόρη ενός Κερκυραίου μεγαλεμπόρου, δυο σπουδαίοι συνθέτες που έμειναν σχεδόν άγνωστοι στον τόπο μας, θα… «βρεθούν» στα μαγικά δάκτυλα και τα πλήκτρα του πιάνου της Ντιάνας Βρανούση, στην παρθενική παρουσίαση των έργων τους μπροστά στο κοινό της πατρίδας τους.
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΣΤΗ ΜΑΡΙΑ ΠΑΝΑΓΟΥ
Ένα ξεχωριστό ρεσιτάλ, λοιπόν, κυρία Βρανούση, αυτό που θα δώσετε στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, στις 11 Ιανουαρίου. Ποια είναι τα στοιχεία που το κάνουν ξεχωριστό;
Από τον τίτλο του ρεσιτάλ -Δυο Έλληνες στο Παρίσι του 19ου αιώνα- γίνεται φανερό ότι επίκεντρο είναι δυο Έλληνες συνθέτες ή ακριβέστερα δυο Έλληνες συνθέτες της διασποράς, στην καρδιά του ρομαντισμού. Πρόκειται για τον Camille Marie Stamaty – Καμίλλο Σταμάτη και μια γυναίκα (!), την Mario Foscarina Damaschinó – Μαριώ Φωσκαρίνα Δαμασκηνού.
Χρονολογικά προηγείται ο Stamaty (1811-1870). Γόνος σπουδαίας οικογένειας γεννήθηκε στη Ρώμη όπου ο Έλληνας πατέρας του υπηρετούσε στο γαλλικό διπλωματικό σώμα. Τα πρώτα μαθήματα μουσικής πήρε από τη Γαλλίδα μητέρα του, αξιόλογη σοπράνο. Στη Γαλλία, όπου εγκαταστάθηκε αργότερα η οικογένειά του, τελειοποίησε τις σπουδές του στο πιάνο αλλά και τη σύνθεση. Αναδείχθηκε σε εξαιρετικό πιανίστα αλλά και σε χαρισματικό και περιζήτητο παιδαγωγό. Μια σοβαρή όμως πάθηση στα χέρια, τον ανάγκασε να εγκαταλείψει τη λαμπρή πιανιστική του σταδιοδρομία και να αφοσιωθεί στη διδασκαλία και τη σύνθεση. Από την πληθώρα των αξιόλογων μαθητών του ξεχωρίζουν δυο διάσημοι συνθέτες: ο Γάλλος Καμίγ Σαιν-Σανς, τον οποίο πρώτος ο Stamaty ανέδειξε και πρόβαλλε, καθώς και ο χαρισματικός Αμερικανός Λουί Μορώ Γκόττσαλκ. Ο Stamaty κατέλειπε σημαντικό αριθμό έργων, αρκετά εκ των οποίων αφορούν την εκμάθηση και τελειοποίηση της πιανιστικής τεχνικής.
Η Mario Foscarina (1850-1921), μεταγενέστερη αυτή, ήταν κόρη του Κερκυραίου μεγαλέμπορου Κωνσταντίνου Δαμασκηνού, o οποίος είχε εγκατασταθεί στο Παρίσι. Ως γόνος μεγαλοαστικής οικογένειας έτυχε εξαιρετικής μουσικής παιδείας – πιάνο και σύνθεση στο περίφημο Ωδείο του Παρισιού. Συνέθεσε ικανό αριθμό έργων για σόλο πιάνο, για φωνή και πιάνο, αλλά και ορχηστρικά. Πολλά από αυτά έχουν ελληνικούς τίτλους που φανερώνουν και την πηγή της έμπνευσής τους.
Η Μαριώ είχε μεγάλο ενδιαφέρον και ευαισθησία για το ελληνικό ζήτημα. Τα έργα της εκδόθηκαν με το όνομα Mario Foscarina. Χρησιμοποίησε δηλαδή τα δυο βαφτιστικά της για να μη τη συνδέουν με τον διάσημο αδελφό της Θεόδωρο Φραγκίσκο Δαμασκηνό (1840-1889), περίφημο γιατρό της εποχής. Ήθελε, όπως έλεγε, να αναδειχθεί «με το σπαθί της». Η συνθετική της δραστηριότητα εκτείνεται σε δυο μόλις δεκαετίες. Μετά έπαψε να συνθέτει, δεν γνωρίζουμε για ποιόν ακριβώς λόγο.
Ήταν, λοιπόν, εξαιρετικά δραστήριοι μουσικοί και οι δυο τους. Γιατί έμειναν άγνωστοι στο ευρύ κοινό;
Σίγουρα δεν ήταν δυο συνθέτες πρώτης γραμμής. Δεν θα έλεγα όμως ακριβώς ότι έμειναν άγνωστοι, ειδικά ο Stamaty με το πολύπλευρο έργο του, αυτό του ακούραστου παιδαγωγού και συνθέτη. Ίσως μάλιστα το πρώτο να λειτούργησε σε βάρος του δεύτερου. Συνθετικά παρέμεινε αμετακίνητος, αν όχι και εγκλωβισμένος, στο ρομαντικό ύφος, με μια σαφή τάση «μουσικής σαλονιού» (musique de salon) όπως ονομάζουμε αυτό το είδος εκλεπτυσμένης, αλλά και κάπως επιτηδευμένης μουσικής. Το ίδιο συμβαίνει και με τη Mario Foscarina. Ας μην ξεχνάμε, όμως, ποιοι σπουδαίοι σύγχρονοί τους Γάλλοι μεσουρανούσαν τότε στο Παρίσι. Ενδεικτικά αναφέρω τους Φρανκ, Σαμπριέ, Φωρέ, Σαιν-Σανς. Ωστόσο, οι δυο τους προσέθεσαν το λιθαράκι τους στο μουσικό γίγνεσθαι της εποχής τους και κατέλειπαν άξιους συνεχιστές.
Είναι πράγματι ξεχωριστοί για μας τους Έλληνες;
Θα έλεγα ότι είναι σημαντικότατοι για τον Ελληνισμό, κατ’ αρχήν διότι διακατέχονταν από μιαν απέραντη και αστείρευτη αγάπη για τον τόπο καταγωγής τους, μιαν αγάπη που κληρονόμησαν από την οικογένειά τους. Ο πατέρας Σταμάτης υπήρξε φλογερός πατριώτης και ιδεολόγος. Είχε γνωριστεί μάλιστα και με τον Ρήγα Φεραίο. Ο πατέρας Δαμασκηνός είχε χρηματοδοτήσει το γαλλικό εκστρατευτικό σώμα που πολέμησε το 1827 στην Πελοπόννησο. Αν σ’ αυτά προσθέσουμε και τη συμβολή τους στη μουσική, συμπεραίνουμε ότι είναι σίγουρα δυο σπουδαίοι Έλληνες! Ο Stamaty δεν παρέλειπε να υπογραμμίζει και να προβάλλει την ελληνική του καταγωγή με μεγάλη υπερηφάνεια. Μιλούσε μάλιστα με τόσο θερμό τρόπο για την Ελλάδα στον Ρόμπερτ Σούμαν, τον ένα από τους δυο σπουδαίους Γερμανούς μουσικούς της εποχής με τον οποίο είχε φιλική σχέση -ο άλλος ήταν ο Φέλιξ Μέντελσσον – ώστε ο Σούμαν είχε σχηματίσει τη λαθεμένη εντύπωση ότι και οι δυο γονείς του ήταν Έλληνες! Το αναφέρει αυτό σε ένα εγκωμιαστικό κείμενο για τη μουσική του Ελληνογάλλου φίλου του.
Το ρεσιτάλ σας θα περιέχει έργα και άλλων συνθετών…
Βεβαίως. Θα ερμηνεύσω και σύντομες συνθέσεις άλλων σύγχρονών τους συνθετών, παγκοσμίως γνωστών αυτών, που υπηρέτησαν το ρομαντισμό και είχαν με τον ένα ή με τον άλλο τρόπο συσχετιστεί με τους δικούς μας. Οι συνθέτες αυτοί είναι ο Καμίγ Σαιν-Σανς, ο Ρόμπερτ Σούμαν, ο Εμμανουέλ Σαμπριέ και ο Γκαμπριέλ Φωρέ. Στους δυο ήδη αναφέρθηκα. Οι άλλοι δυο ήταν Γάλλοι, στο Παρίσι έζησαν και είχαν ίδιους αισθητικούς προσανατολισμούς με τους δικούς μας. Η παράθεση των έργων τους ας αποτελέσει και μέτρο σύγκρισης, στο μέτρο του δυνατού βέβαια…
Τα έργα ωστόσο των δικών μας θα ερμηνευτούν για πρώτη φορά. Νοιώθετε αγωνία, ευθύνη για αυτές τις «πρώτες»;
Τα έργα του Stamaty και της Mario Foscarina θα ερμηνευτούν για πρώτη φορά στη σύγχρονη εποχή τουλάχιστον. Δεν υπάρχουν καταγραμμένες πληροφορίες για ερμηνείες τους παλιότερα. Στην εποχή που ζούσαν βεβαίως οι συνθέτες τους, είχαν ερμηνευτεί. Όσον αφορά την αγωνία και την αίσθηση ευθύνης, αυτές υπάρχουν πάντα στη δουλειά μας. Αποτελούν στοιχείο αναπόσπαστο θα ‘λεγα, αλλά και κινητήρια δύναμη. Στην προκειμένη περίπτωση η αγωνία και η ευθύνη είναι ίσως μεγαλύτερες, αλλά συνυπάρχει και η χαρά της ανάδειξης και της πρώτης παρουσίασης αυτών των άγνωστων έργων.
Ένα εξ αυτών, όμως, δεν είναι και τόσο άγνωστο στους φίλους της κλασικής μουσικής. Οι πλέον ενημερωμένοι από αυτούς γνωρίζουν ότι έχετε πραγματοποιήσει την πρώτη και μοναδική μέχρι σήμερα, σε παγκόσμιο επίπεδο, δισκογράφηση έργου του Stamaty. Πότε και πως έγινε αυτό;
Αυτό έγινε το 1992. Πρόκειται για ένα CD το οποίο εξέδωσε η εταιρεία Lyra σε συνεργασία με το Υπουργείο Εξωτερικών. Περιείχε έργα Ελλήνων συνθετών της διασποράς και είχε τίτλο «Το αηδονάκι πού ‘λειπε κι ήταν ξενητεμένο». Την έκδοση είχε επιμεληθεί ο αείμνηστος πρέσβης Αλέξης Ζακυνθινός, στον οποίο οφείλουμε και την επανακάλυψη του Camille Stamaty. Ερμήνευσα σε αυτήν μια πανέμορφη Βαρκαρόλα του Stamaty, την οποία θα παίξω, βεβαίως, και στο ρεσιτάλ του Μεγάρου Μουσικής.
WHO IS WHO
ΝΤΙΑΝΑ ΒΡΑΝΟΥΣΗ
Γεννήθηκε στο Παρίσι. Σπούδασε πιάνο στην Αθήνα, με τη Μαρία Χαιρογιώργου, και στο Παρίσι, με την Yvonne Loriod και τον Pierre Sancan, για έξι χρόνια με υποτροφία. Σπούδασε επίσης ανώτερα θεωρητικά.
Συμμετείχε σε σεμινάρια πιάνου στο εξωτερικό (Γαλλία, Γερμανία). Έδωσε πολυάριθμα ρεσιτάλ και συναυλίες μουσικής δωματίου στην Ελλάδα και το εξωτερικό (Παρίσι, Ρώμη, Φλωρεντία, Νάπολη, Λονδίνο, Νίκαια, Μασσαλία κ.α.). Ως σολίστ συνέπραξε με όλες τις ελληνικές συμφωνικές ορχήστρες και πραγματοποίησε την πρώτη ερμηνεία στην Ελλάδα των κοντσέρτων του Francis Poulenc και του Igor Stravinsky.
Το 2002 εγκαινίασε με ρεσιτάλ το ανακαινισμένο Βουλευτικό (Πρώτη Βουλή των Ελλήνων) στο Ναύπλιο, ενώ τον Απρίλιο του 2016 συμμετείχε ως σολίστ στην εκδήλωση των εγκαινίων του ανακαινισμένου σπιτιού (Ξάνθη), στο οποίο γεννήθηκε ο Μάνος Χατζιδάκις.
Πραγματοποίησε ηχογραφήσεις για την Ελληνική, Γαλλική και Γερμανική Ραδιοφωνία και μαγνητοσκόπησε ρεσιτάλ για την τηλεόραση. Ηχογράφησε προσωπικό δίσκο (LP, CD), ενώ συμμετείχε στην ηχογράφηση πέντε δίσκων με έργα Ελλήνων συνθετών. Δίδαξε για πολλά χρόνια στο Ωδείο Αθηνών.
Η πραγματοποίηση του ρεσιτάλ θα ήταν ανέφικτη χωρίς τη συνδρομή, εκτός του αναφερθέντος Αλέξη Ζακυνθινού, του Θωμά Ταμβάκου και του Γιώργου Κωνστάντζου. Και οι δυο με την ακαταπόνητη αφοσίωσή τους και την υπερπολύτιμη για τη λόγια ελληνική μουσική ερευνητική τους ενασχόληση, κατόρθωσαν να συγκεντρώσουν τα απαραίτητα στοιχεία (μουσικά και βιογραφικά) για τους δυο ελληνικής καταγωγής συνθέτες. Περισσότερες σχετικές πληροφορίες θα αποκομίσουν, ωστόσο, όσοι παρακολουθήσουν το ρεσιτάλ, αφού λόγω του ιδιαίτερου ενδιαφέροντος, θα προηγηθεί αυτού κατατοπιστική ομιλία του κριτικού και ιστορικού μουσικής Γιώργου Β. Μονεμβασίτη.
