Γράφει ο Στέλιος Στυλιανίδης
Ψυχίατρος – Ψυχαναλυτής – Ομαδικός αναλυτής, ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής Ψυχιατρικής, Πάντειο Πανεπιστήμιο, ιδρυτής & επίτιμος πρόεδρος ΕΠΑΨΥ
Γράφει η Βαλέρια Λινάρδου
Κοινωνική λειτουργός, επιστημονικά υπεύθυνη It’s up to youth
Η Εταιρεία Περιφερειακής Ανάπτυξης και Ψυχικής Υγείας (ΕΠΑΨΥ), σε συνεργασία με την ΑΜΚΕ «ΙΑΣΙΣ» και το πρόγραμμα «ConnectThessaloniki», υλοποιεί το «It’s Up To You(th)», ένα πιλοτικό πρόγραμμα πρόληψης και αντιμετώπισης της βίας και της παραβατικότητας των νέων. Το πρόγραμμα χρηματοδοτείται και εποπτεύεται από το Υπουργείο Υγείας και αναπτύσσεται με τη συμμετοχή της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, της σχολικής και ευρύτερης κοινότητας, φορέων ψυχικής υγείας και ακαδημαϊκών ιδρυμάτων.
Στόχος του είναι η έγκαιρη αναγνώριση των αναγκών των νέων, η ενδυνάμωση των οικογενειών και η ενεργοποίηση του σχολείου και της κοινότητας, ώστε η πρόληψη να μην εξαντλείται στη διαχείριση ενός περιστατικού, αλλά να παρεμβαίνει πριν η δυσκολία μετατραπεί σε βίαιη ή παραβατική συμπεριφορά.
Το πρόγραμμα υλοποιείται σε 3 Δήμους της Βόρειας Αθήνας και συγκεκριμένα στους Δήμους Αμαρουσίου, Κηφισιάς και Λυκόβρυσης – Πεύκης, καθώς και στον Δήμο Αχαρνών, ενώ στη Θεσσαλονίκη υλοποιείται από την ΑμΚΕ «ΙΑΣΙΣ», με κοινή επιστημονική εποπτεία. Σχεδόν δύο χρόνια μετά την έναρξή του, έχει υποστηρίξει 240 άτομα και 111 οικογένειες, ενώ έχουν πραγματοποιηθεί 1.494 θεραπευτικές πράξεις και συμβουλευτική υποστήριξη σε 129 γονείς.
Δίκτυο συνεργασίας και δράσεις
Οι παρεμβάσεις βασίζονται στην κοινοτική ψυχιατρική και περιλαμβάνουν ατομική ψυχοκοινωνική υποστήριξη εφήβων, συμβουλευτική γονέων, πολυοικογενειακή ψυχοθεραπεία, streetwork, mentoring, ομάδες συνομηλίκων, εργαστήρια, εκπαίδευση εκπαιδευτικών και δράσεις στη σχολική κοινότητα. Μέχρι σήμερα έχουν πραγματοποιηθεί 30 δράσεις σε σχολεία, με 2.100 συμμετοχές, και 31 κοινοτικές δράσεις, με 2.259 συμμετοχές. Παράλληλα, έχει αναπτυχθεί δίκτυο συνεργασίας με σχολικές μονάδες, την Ελληνική Αστυνομία, την Εισαγγελία Ανηλίκων, την Υπηρεσία Επιμελητών Ανηλίκων και φορείς ψυχικής υγείας.
Η αποτελεσματικότητα του μοντέλου αποτυπώνεται και στην ανεξάρτητη αξιολόγηση κοινωνικού αντικτύπου του Εργαστηρίου «Αποκαταστατική Δικαιοσύνη και Διαμεσολάβηση» του Παντείου Πανεπιστημίου, η οποία καταγράφει ευρήματα σχετικά με τη μείωση της επιθετικότητας και των παραβατικών συμπεριφορών και διατυπώνει σύσταση για τη συνέχιση και επέκταση της χρηματοδότησης του προγράμματος.
Η εφηβεία είναι μια περίοδος σύγκρουσης
Πέρα όμως από τους αριθμούς, το «It’s Up To You(th)» θέτει ένα βαθύτερο ερώτημα: «τι σημαίνει σήμερα η σύγκρουση για έναν έφηβο;»
Η εφηβεία είναι κατεξοχήν μια περίοδος σύγκρουσης. Ο έφηβος συγκρούεται με τους γονείς, τις προηγούμενες ταυτίσεις, το σχολείο και τους θεσμούς, με τις αξίες της προηγούμενης γενιάς, αλλά και με το ίδιο του το σώμα, τη σεξουαλικότητα και τις αντιφατικές απαιτήσεις της επιθυμίας. Η σύγκρουση, επομένως, δεν αποτελεί από μόνη της ένδειξη παθολογίας. Αντίθετα, αποτελεί μέρος της διαδικασίας διαφοροποίησης και συγκρότησης της ταυτότητας. Το κρίσιμο ερώτημα είναι τι μορφή παίρνει και προς τα πού κατευθύνεται.
Σε ορισμένες μορφές νεανικής αμφισβήτησης του παρελθόντος, η σύγκρουση συνδεόταν με μια αφήγηση και ένα συλλογικό πρόταγμα: την καταγγελία της κοινωνικής αδικίας, της εκμετάλλευσης ή του αυταρχισμού και την προσδοκία ενός διαφορετικού μέλλοντος. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι συγκρούσεις του παρελθόντος ήταν λιγότερο βίαιες ή ότι πρέπει να εξιδανικεύονται. Υπήρχε, ωστόσο, συχνά ένας ορίζοντας στον οποίο η άρνηση του υπάρχοντος συνδεόταν με την επιθυμία για κάτι άλλο.
Σε ορισμένες σύγχρονες μορφές εφηβικής βίας, αντίθετα, η σύγκρουση μοιάζει να μην παραπέμπει σε ένα αντίστοιχο «κάτι άλλο». Η οπαδική αντιπαράθεση, η βία ανάμεσα σε παρέες ή η επίθεση σε έναν συνομήλικο επειδή θεωρείται ότι «δεν ανήκει» μπορεί να μην εκφράζουν κάποιο σαφές κοινωνικό ή προσωπικό αίτημα. Ο στόχος γίνεται συχνά η ταπείνωση ή η ακύρωση του άλλου. Η πράξη δεν λειτουργεί ως μέσο για έναν σκοπό, αλλά μπορεί να καταλήξει να αποτελεί η ίδια τον σκοπό.
Πότε η οργή κινδυνεύει να μετατραπεί σε τυφλή εκφόρτιση
Από ψυχαναλυτική σκοπιά, εδώ αποκτά ιδιαίτερη σημασία η έννοια της επένδυσης. Η δημιουργική σύγκρουση προϋποθέτει ότι υπάρχει κάτι που ο έφηβος επιθυμεί, ακόμη κι αν δεν μπορεί ακόμη να το διατυπώσει με σαφήνεια. Το «όχι» προς αυτό που υπάρχει, μπορεί τότε να συνδέεται με ένα «ναι» προς κάτι που θέλει να δημιουργήσει. Όταν αυτή η σύνδεση απουσιάζει, η οργή κινδυνεύει να μετατραπεί σε τυφλή εκφόρτιση.
Το «θόλωμα» που περιγράφουν συχνά οι ίδιοι οι έφηβοι σε μια βίαιη στιγμή μπορεί να ιδωθεί ως μια προσωρινή κατάρρευση αυτών των συνδέσεων: περιορίζεται η δυνατότητα σκέψης, εξαφανίζονται οι εναλλακτικές και ο άλλος παύει να βιώνεται ως πρόσωπο με τη δική του πολυπλοκότητα και γίνεται στόχος.
Η ματαίωση, η δυσκολία ρύθμισης του συναισθήματος, η πίεση της ομάδας, οι ουσίες ή η ψηφιακή υπερδιέγερση μπορεί να συνυπάρχουν σε αυτή τη διαδικασία, χωρίς όμως να αποτελούν από μόνες τους μια επαρκή εξήγηση.
Αυτό κάνει την πρόληψη ιδιαίτερα σημαντική. Η απάντηση δεν μπορεί να είναι η απαίτηση για έναν έφηβο χωρίς συγκρούσεις. Στόχος είναι να διατηρηθεί η σύγκρουση ζωντανή χωρίς να καταλήξει σε καταστροφή· να μπορέσει η οργή να συνδεθεί με μια επιθυμία, η αμφισβήτηση με ένα πρόταγμα και η ματαίωση με τη δυνατότητα του λόγου.
Αυτή η μετάβαση δεν χτίζεται μόνο στο γραφείο του ειδικού. Χτίζεται καθημερινά στην οικογένεια, στο σχολείο και στην κοινότητα. Οι νέοι χρειάζονται ερεθίσματα, κίνητρα και πραγματικές δυνατότητες συμμετοχής· χρειάζονται να ακούγεται η γνώμη τους, να αισθάνονται αποδεκτοί και να βιώνουν ότι ανήκουν κάπου. Η πρόληψη, επομένως, δεν είναι απλώς η αποτροπή μιας επικίνδυνης πράξης. Είναι η δημιουργία των συνθηκών μέσα στις οποίες ένας νέος μπορεί να μετατρέψει την ένταση σε λόγο, την αμφισβήτηση σε συμμετοχή και την ανάγκη για αναγνώριση σε δημιουργικό δεσμό με τους άλλους.
Αυτό είναι και το ουσιαστικό στοίχημα του «It’s Up To You(th)»: όχι ένας έφηβος χωρίς συγκρούσεις, αλλά ένας έφηβος που μπορεί να συγκρουστεί, να αμφισβητήσει και να διεκδικήσει χωρίς να χρειάζεται να καταστρέψει τον εαυτό του ή τον άλλον.
Η συνέχιση και ανανέωση προγραμμάτων όπως το «It’s Up To You(th)» αποκτά ιδιαίτερη σημασία ακριβώς επειδή πρόκειται για παρεμβάσεις που έχουν ήδη αξιολογηθεί θετικά από ανεξάρτητους επιστημονικούς φορείς και έχουν αποδειχθεί αποτελεσματικές στην πράξη. Προγράμματα με τεκμηριωμένο θετικό αντίκτυπο δεν αποτελούν απλώς μια πρόσκαιρη παρέμβαση, αλλά μια ουσιαστική επένδυση για το κοινωνικό σύνολο: συμβάλλουν στη μείωση επικίνδυνων και παραβατικών συμπεριφορών, στην ενδυνάμωση οικογενειών και κοινοτήτων και στη διαμόρφωση ενός πιο ανθεκτικού και συνεκτικού κοινωνικού ιστού. Η διασφάλιση της βιωσιμότητάς τους, μέσω της συνέχισης της χρηματοδότησης και της θεσμικής στήριξης, αποτελεί συνεπώς προτεραιότητα για κάθε πολιτική πρόληψης με πραγματικό και μακροπρόθεσμο όφελος για την κοινωνία.
