Η έννοια της ανθρώπινης ανάγκης, αν και εμφανίζεται συχνά ως αντικειμενική, είναι ιδιαίτερα ρευστή και καθορίζεται από τις ιστορικο – κοινωνικές συνθήκες και παραμέτρους. Παρά τη ρευστότητά της η ανάγκη καταφέρνει συχνά να «πνίγει» την ανθρώπινη υποκειμενικότητα και να οδηγεί τελικά στην απώλεια της κριτικής σκέψης και της αυτονομίας.
Θα μπορούσε επίσης να υποστηριχθεί ότι η βουλιμική συμπεριφορά έχει σχέση με τον «στοματικό τύπο», ο οποίος «ορμά» για την άμεση ικανοποίηση των αναγκών του, σε αντίθεση με τον «πρωκτικό», που είναι περισσότερο ώριμος και συγκρατεί τον εαυτό του. Και επιπλέον, ως προέκταση του παραπάνω συλλογισμού, υπάρχει μια αναλογία στο οικονομικο – κοινωνικό επίπεδο, με την έννοια ότι ο πρώτος τύπος έχει άμεση σχέση με τον σύγχρονο άνθρωπο των αναπτυγμένων κοινωνιών, ενώ ο δεύτερος με τους πρώτους, συγκρατημένους, μετριοπαθείς και ασκητικούς αστούς που περιέγραψε ο Max Weber και οι οποίοι κατά το στάδιο του πρώιμου «προτεσταντικού» καπιταλισμού της πρωταρχικής συσσώρευσης, έσυραν το άρμα της ανάπτυξης.
Ας θυμηθούμε επίσης τον άγγλο κοινωνιολόγο Christopher Lash, που υποστηρίζει ότι η επικράτηση της «κουλτούρας του ναρκισσισμού» στις σύγχρονες κοινωνίες, είχε ως συνέπεια τον ατομισμό και την απομόνωση των ατόμων. Ο ίδιος στο τελευταίο του βιβλίο «Το πολιορκημένο εγώ» παρατηρεί ότι το απομονωμένο και εξαρτημένο από τα αντικείμενα σύγχρονο άτομο, παρά την ύπαρξη μιας φανερής αφθονίας, πνίγεται σε μια βαθιά αγωνία επιβίωσης, που μοιάζει με εκείνη των έγκλειστων σε στρατόπεδα συγκέντρωσης και είναι πλέον ικανό για κάθε μορφή βίας ενάντια στον άνθρωπο και τις αξίες του.
Στη σφαίρα της οικονομίας
Η βουλιμία – άμεση ικανοποίηση, σε οικονομικό – επιχειρησιακό επίπεδο εκφράζεται με την επιδίωξη άμεσου κέρδους. Αυτό οδήγησε στην μετάβαση από την….αργή για την αύξηση των κερδών παραγωγική σφαίρα στη… γρήγορη χρηματοοικονομική σφαίρα, με συνέπεια την τεράστια επέκταση της τελευταίας σε παγκόσμιο επίπεδο.
O κόσμος του χρήματος, κυνηγώντας στις παγκόσμιες χρηματοοικονομικές αγορές το άμεσο και μεγάλο κέρδος, έχει αυτονομηθεί από τις αγορές και το εμπόριο αγαθών. Ειδικότερα μόνο το 5% του παγκόσμιου όγκου των χρηματικών ανταλλαγών προκύπτει από το εμπόριο αγαθών και υπηρεσιών, ενώ το υπόλοιπο 95% κινείται από την κερδοσκοπία και τις διαφορές τιμών ανάμεσα στις εθνικές αγορές χρήματος και προϊόντων, με συνέπεια όλο και περισσότερο οι κερδοσκόποι να καθορίζουν τις τιμές των μετοχών, του συναλλάγματος και των επιτοκίων. Τελικά η απόλυτη επικράτηση του θεωρίας του οικονομικού φιλελευθερισμού και η συνακόλουθη υποβάθμιση των εποπτικών ελέγχων, είχε ως συνέπεια την τεράστια επέκταση της χρηματοπιστωτικής σφαίρας, η οποία εξελίχτηκε τελικά σε «φούσκα», που έσκασε με πάταγο στις μέρες μας.
Η «απληστία»
Ο όρος «απληστία» της καθομιλουμένης που θεωρείται από ορισμένους δημοσιογράφους, πολιτικούς και οικονομικούς επιστήμονες σαν η βασική αιτία της παρούσας χρηματοοικονομικής κρίσης, έχει άμεση σχέση και ίσως να ταυτίζεται με τον επιστημονικό όρο της βουλιμίας. Η απληστία – βουλιμία οδηγεί στην τεχνητή αύξηση των αναγκών.
Η σταδιακή υλοποίηση των εθνικών στρατηγικών της οικονομικής μεγέθυνσης, είχε ως συνέπεια στο πεδίο της καθημερινότητας να αναπτυχθεί μια τάση «διολίσθησης» και λόγω «ευκολίας», από τις ψυχικές απαντήσεις και τις πνευματικές αξίες στις γρήγορες υλικές απαντήσεις, δηλαδή στις υλικές αποδείξεις επιτυχίας και κοινωνικής καταξίωσης. Ίσως οι «αρρώστιες του πολιτισμού» μας, αλλά ακόμη και η παρούσα παγκόσμια οικονομική κρίση, να έχουν σχέση με αυτή την «εύκολη διολίσθηση».
Μπορούμε επίσης να υποστηρίξουμε ότι αυτή η «ευκολία» εξαπλώθηκε και μόλυνε σαν ένας ιός τόσο τις κοινωνικές αξίες, όσο και τις ανθρώπινες σχέσεις. Το παράδειγμα του γονιού που «εύκολα» αναπληρώνει την ενασχόλησή του και το μοίρασμα στιγμών με το παιδί του, βάζοντάς του μόνο του μπροστά στην τηλεόραση, ή όταν «εύκολα» ανάβει το «φωτάκι» για να κοιμηθεί, αντί να το καθησυχάσει ο ίδιος, δείχνει την θέση που πήραν τα αντικείμενα σαν αντικαταστάτες των ανθρωπίνων σχέσεων. Αρχίσαμε πλέον να βλέπουμε τις καταστροφικές συνέπειες των «ευκολιών» του πολιτισμού μας.
———————
• Ο Κώστας Νασίκας είναι ψυχαναλυτής και παιδοψυχίατρος στο Ινστιτούτο Οικογένειας και Παιδιού της Lyon και διδάσκει στο πανεπιστήμιο Lyon 1 της Γαλλίας.
Έχει δημοσιεύσει σε σχέση με το θέμα:
-Στοματικότητα και βία, Από τον κανιβαλισμό στις απεργίες πείνας. Εκδόσεις L HARMATTAN, Παρίσι 1990
– Ημερολόγιο μίας ανορεξίας, Η θυσία στο μητρικό στοιχείο. Εκδόσεις L HARMATTAN, Παρίσι 1992
-Ανορεξία και αυτ(ερω)τισμός, Τετράδια Ψυχιατρικής Νο 85, Μάρτιος 2004 Αθήνα.
• Ο Δημήτριος Γ. Σουλιώτης είναι Οικονομολόγος, Υποδιευθυντής στην Τράπεζα της Ελλάδος, άρθρα του οικονομικού, πολιτικού και ψυχολογικού περιεχομένου έχουν δημοσιευθεί σε εφημερίδες και περιοδικά. Επίσης έχουν εκδοθεί τα βιβλία του «Ελληνικός Κλεπτοκαπιταλισμός» (1996) και «Έλεγχος και Ελεγκτές», Εκδόσεις Αντ. Σάκκουλα (2003).
Των Κώστα Νασίκα
και Δηµήτριου Σουλιώτη (*)
