Αρρωσταίνει ο πολιτισμός; Μπορούμε άραγε να πούμε ότι ένας πολιτισμός έχει ίωση, καρκίνο, οξεία φλεγμονή, οστεοπόρωση, σχιζοφρένεια ή κατάθλιψη; Στην περίεργη αυτή ερώτηση και τηρουμένων όλων των αναλογιών, η απάντησή μας είναι θετική.
Ο πολιτισμός ενός κοινωνικού συνόλου είναι μία ζωντανή οντότητα, η οποία διαμορφώνεται από:
α) τις διεργασίες που αναπτύσσονται ανάμεσα στο κάθε άτομο και το σύνολο μέσα στο οποίο αυτό εξελίσσεται,
β) τις δράσεις – αντιδράσεις των διαφόρων ομάδων λιγότερο ή περισσότερο οργανωμένων, τόσο ανάμεσα τους όσο και με το ίδιο το σύνολο
γ) τις τάσεις – εντάσεις και αλληλεπιδράσεις ανάμεσα στους πολιτισμούς διαφόρων κοινωνικών συνόλων.
Εσωτερικά
O πολιτισμός σαν ζωντανή οντότητα είναι το ίδιο ευάλωτος από διάφορες παθήσεις, όσο και ένας ζωντανός οργανισμός.
Η κύρια διαφορά ανάμεσα στην τάση παθολογίας των δύο αυτών ζωντανών οντοτήτων είναι ότι η πρόκληση ασθενειών στον πολιτισμό προέρχεται κυρίως από τα μέσα, που ο ίδιος παράγει και χρησιμοποιεί, δηλαδή από τα ίδια του τα «προϊόντα».
Ο όρος «προϊόντα του πολιτισμού» συμπεριλαμβάνει τόσο τα υλικά αγαθά, τα οποία ικανοποιούν τη φυσιολογική τάση κάθε ανθρώπου για καλοζωία, όσο και τα πολιτισμικά προϊόντα, που καθορίζουν την ταυτότητα ενός κοινωνικού συνόλου, αλλά και το νόημα της ζωής του κάθε ατόμου – μέλους του.
Στο πλαίσιο του σύγχρονου πολιτισμού κατά την άποψή μας, ορισμένα από αυτά τα πολιτισμικά προϊόντα μπορεί να λειτουργούν αυτοκαταστροφικά.
Μία από τις χρόνιες παθήσεις κάθε πολιτισμού, που εκδηλώνονται με κρίσεις όπως οι φλεγμονές, είναι το μίσος του άλλου – διαφορετικού – ξένου.
Όταν ο «άλλος» βρίσκεται μέσα στην ίδια κοινωνική ενότητα με τους οπαδούς της καθαρότητας, το μίσος εκδηλώνεται και οργανώνεται σε εκφράσεις κάθαρσης, που παίρνουν διάφορες μορφές ανάλογα με τις εποχές: θρησκευτικές, ιδεολογικές, ρατσιστικές, αντιθέτου φύλλου κ.τ.λ.
Όταν ο «άλλος» τοποθετείται έξω από το κοινωνικό σύνολο τότε το μίσος εκδηλώνεται με πολεμικές ιαχές, σκοπεύοντας την καταστροφή ή την υποδούλωση του «εχθρού».
Ο αιώνας που μας πέρασε είναι πλούσιος σε παραδείγματα τέτοιων λοιμώξεων του πολιτισμού μας, τόσο σε σχέση με τους «εσωτερικούς ξένους» (τα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης, τα σοβιετικά Γκουλάγκ ή εκείνα των ερυθρών Χμερ και της μαζικήs εξόντωσηs των Τουτσί ξεπέρασαν κάθε φαντασία σε «ανακαλύψεις» τρόπων εξόντωσης, κυρίως ψυχικών, αυτών των εσωτερικών «ετέρων»), όσο και σε σχέση με τους εξωτερικούς εχθρούς πολλαπλασιάζοντας τις εστίες πολέμου, με τις κάθε φορά απάνθρωπες συνέπειες τους.
Από τη λαιμαργία στη βουλημία
Μια άλλη σοβαρή αρρώστια του πολιτισμού των αναπτυγμένων χωρών είναι η βουλιμία και η εξάρτηση. Η βουλιμία αντικατέστησε την αιώνια λαιμαργία, οργανώνοντάς την κατά κάποιο τρόπο σε συγκεκριμένες και ορατές μορφές έκφρασης, όπως τη βλέπουμε είτε μέσα από τα υπερφορτωμένα σε κιλά σώματα, είτε μέσα από τη συμπληρωματική της έκφραση την ανορεξία, με τα αποστεγνωμένα κορμιά.
Η μεταλλαγή της αιώνιας λαιμαργίας σε βουλιμία, θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί και σαν μεταπλασία (καρκίνωση), ως συνέπεια της επίδρασης που υπέστη η πρώτη από τα πολιτιστικά προϊόντα του σύγχρονου πολιτισμού.
Η λαιμαργία και η βουλιμία είναι σχεδόν ταυτόσημοι όροι με κάποια συμπληρωματικότητα μεταξύ τους.
Με την πρώτη εννοούμε την ακόρεστη επιθυμία, ανεξάρτητα σχεδόν από το αντικείμενό της και το σκοπό της.
Οι συγκεκριμένοι όροι μπορούν να αφορούν συχνά διάφορα υλικά αντικείμενα, των οποίων η αγωνιώδης αναζήτηση δεν καταφέρνει να κρύψει την αναμονή για μία άμεση ανθρώπινη απάντηση σε μία ανυπόμονη και βασανιστικά επείγουσα επιθυμία.
Θα μπορούσαμε έτσι να ορίσουμε τη λαιμαργία σαν την βασανιστική ακόρεστη επιθυμία που δεν υποφέρει την αναμονή. Ο ορισμός αυτός βασίζεται στη θεώρηση της επιθυμίας ως προέκτασης και έκφρασης της ανάγκης και της ορμής.
Οι τελευταίες έχουν βέβαια τις ρίζες τους μέσα στο βιολογικό σώμα, αλλά καθώς η ικανοποίηση τους περνάει μέσα από την ανταπόκριση του άλλου – ομοίου (μητέρα ή πατέρας για το παιδί), το αντικείμενο κορεσμού τους παίρνει ψυχικές διαστάσεις και γίνεται ασυμπτωματικό με το οποιοδήποτε υλικό αντικείμενο που συμβάλει στον κορεσμό του «σωματικού» αιτήματος.
H ασυμπτωματικότητα του αντικειμένου ικανοποίησης της ορμής είναι τελικά αυτή που δημιουργεί την ψυχική διάσταση της επιθυμίας καθώς και το άνοιγμά της προς τις πνευματικές – κοινωνικές αξίες.
Η βουλιμία είναι ο άλλος πόλος της λαιμαργίας που τονίζει ιδιαίτερα την επαφή και την αίσθηση που προσφέρει η σχέση με το αντικείμενο. Η μεγάλη διάσταση που αυτή πήρε στις κοινωνίες αφθονίας του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα τονίζει την ιδιαίτερη αναζήτηση μιας στοματοκοιλιακής ηδονής, μέσα από την οποία το άτομο ελπίζει να επιτύχει την απόσβεση μίας κυρίως συναισθηματικής «πείνας».
Οι βαριές συνέπειες της διατροφικής αυτής εκτροπής, είτε με τη μορφή της παχυσαρκίας είτε με εκείνη της ανορεξίας (15 – 20% του πληθυσμού των δυτικών κοινωνιών πάσχει από αυτές τις παθήσεις σήμερα) μετέτρεψαν τη λέξη αυτή σε ιατρικό όρο.
Αξίζει να σημειωθεί ότι μεγάλες πολυεθνικές εταιρείες και εμπορικοί οργανισμοί προωθούν τα δικά τους μηνύματα συμμετοχής και «λύσεων» του συγκεκριμένου προβλήματος.
Ο πιο γνωστός οργανισμός που προτείνει μεθόδους αδυνατίσματος και υγιεινής διατροφής είναι ο «Weight Watchers», μέλος του Ομίλου ειδών διατροφής Heinz, του οποίου οι μετοχές έχουν εισαχθεί στο Χρηματιστήριο.
Οι συγκεκριμένες εταιρίες υπερτονίζοντας, για ίδιον όφελος, το ρόλο του τροφικού αντικειμένου σαν λύση στο πρόβλημα της «κακής διατροφής», δημιουργούν και συντηρούν την ψευδαίσθηση ότι η βελτίωση της κατάστασης (και της υγείας) του ατόμου, εξαρτάται από το ίδιο το αντικείμενο.
