Eπιμέλεια Λία Βαλάτα – Τσιάμα
Ιστορικός – Ερευνήτρια
Η δερματοστιξία κατά τη διάρκεια του πολέμου ήταν σημάδι αποτυχίας, δειλίας και ήττας. Ένα από τα παλαιότερα χρονολογημένα αποδεικτικά στοιχεία για αυτό, προέρχεται από μια μικρή ταφική επιγραφή αφιερωμένη σε έναν κατά τα άλλα άγνωστο άνδρα ονόματι Πόλλις των Μεγάρων, περίπου το 480 π.Χ. (στο Μουσείο Γκετύ). Η επιγραφή, που βρίσκεται στην κορυφή μιας δυναμικής ανάγλυφης εικόνας ενός Έλληνα οπλίτη, οπλισμένου με την εμβληματική στρογγυλή ασπίδα του και κρατώντας τον άξονα του δόρατός του, μας λέει οτι ο Πόλλις, αγαπημένος γιος του Ασώπιχου, δεν πέθανε δειλός, αλλά έχασε τη ζωή του στα χέρια των εχθρών, χωρίς να του κάνουν δερματοστιξία.
Η επιγραφή αυτή προβάλλει ένα ξεκάθαρο ανδρικό ιδανικό, αυτό που συνδέει τη στρατιωτική θητεία, τον θάνατο στον πόλεμο και την έμφυτη γενναιότητα, με την αντίσταση στη δερματοστιξία· μόνον ένας δειλός θα υπέκυπτε στο να του δοθεί το σκλαβικό σημάδι ενός τατουάζ· ένας «πραγματικός» Έλληνας θα προτιμούσε να πεθάνει. Για τους Έλληνες, ένα τατουάζ ήταν σημάδι ντροπής και υποδούλωσης.
Υπάρχουν στοιχεία ότι οι Πέρσες έκαναν δερματοστιξίες σε ορισμένους αιχμαλώτους πολέμου. Μετά την αποτυχημένη ελληνική στάση στις Θερμοπύλες το 480 π.Χ., και τον θάνατο του Σπαρτιάτη βασιλέα Λεωνίδα Α’, οι λίγοι -κατά κύριο λόγο Θηβαίοι- επιζώντες παραδόθηκαν και οδηγήθηκαν στον Μέγα Βασιλιά Ξέρξη Α. Ως τιμωρία για την αντίστασή τους, ο Ξέρξης πολλούς από αυτούς τους εκτέλεσε. Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, όσοι έμειναν ζωντανοί έπρεπε να κάνουν τατουάζ με τα βασιλικά σημάδια (7.233.2).
Ενώ οι Έλληνες αποστρέφονταν αυτά τα τατουάζ και την απειλή τους, αυτό δεν τους εμπόδισε να τα χρησιμοποιούν με παρόμοιο τρόπο. Κατά τη διάρκεια της υποταγής της Σάμου από τους Αθηναίους το 440-439 π.Χ., και οι δύο πλευρές φέρεται να έκαναν τατουάζ στους κρατουμένους τους στο μέτωπο με τα δικά τους διακριτικά σημάδια. Οι Σάμιοι χρησιμοποιούσαν τον συγκεκριμένο τύπο πλοίου τους που ονομαζόταν σάμαινα, ενώ οι Αθηναίοι χρησιμοποιούσαν το σημάδι της κουκουβάγιας (Πλούταρχος, Περικλής 24-8· Αιλιανός VH 2.9). Το στυλ αυτών των τατουάζ και ο αριθμός των περιπτώσεων που έχουν χρησιμοποιηθεί, υποδηλώνει συγκεκριμένο σχέδιο όπως μια σφραγίδα ή μια επωνυμία. Βλέπουμε μια παρόμοια πρακτική, σύμφωνα με τον Πλούταρχο, με τους Αθηναίους αιχμαλώτους στις Συρακούσες μετά την αποτυχημένη εκστρατεία της Σικελίας του 415-412 π.Χ. (Νικίας 29.1). Οι κρατούμενοι είχαν τατουάζ με άλογα, το σύμβολο των Συρακουσών. Η θέση των τατουάζ είναι αποκαλυπτική καθώς το μέτωπο είναι ένα δύσκολο μέρος για να καλύψει και να κρυφτεί, ενώ η επιλογή των εικόνων μιμήθηκε τη σφραγίδα του αντίστοιχου νομίσματος της κάθε πόλης. Όπως υποστηρίζει ο Geoffrey Bakewell, η πράξη χαρακτηρίζει ταυτόχρονα τους άνδρες ως ιδιοκτησία του κράτους και επίσης τους μετατρέπει σε νόμισμα για την αγορά. Η αγορά, φυσικά, εδώ αναφέρεται στο σκλαβοπάζαρο· και αν υπάρχει μια συνεχής ιδεολογία που αποδίδεται στο τατουάζ στην ελληνική κουλτούρα, αυτή είναι αυτή της υποδούλωσης.
Δεν έγιναν τατουάζ σε όλους τους σκλάβους. Ένα τατουάζ σημάδευε κάποιον ως διαφορετικό και αυτή η διαφορά ήταν σπάνια θετικό πράγμα. Οι αιχμάλωτοι πολέμου επισημάνθηκαν, υπογραμμίζοντας τη φαινομενική δειλία τους στη μάχη και την αποτυχία τους να αποφύγουν τη σύλληψη και άλλοι σκλάβοι έλαβαν τατουάζ για να τραπούν σε φυγή. Στους Έλληνες, η ίδια η πράξη, του να κάνεις τατουάζ σε άλλο άτομο, επιβεβαίωνε τον έλεγχό σου πάνω του. Στην ουσία, ένα τατουάζ σήμαινε την έλλειψη προσωπικής σου αυτονομίας και συνεπώς της ελευθερίας σου. Πουθενά αυτό δεν είναι πιο ξεκάθαρο όσο στην αφήγηση του Ηρόδοτου για το ξέσπασμα της Ιωνικής Επανάστασης το 499 π.Χ. Ο Έλληνας ηγεμόνας Ιστιαίος σκόπευε να υποκινήσει τον ανιψιό του Αρισταγόρα να εξεγερθεί ενάντια στην περσική κυριαρχία. Για να στείλει ένα μήνυμα που θα αποφύγει τη σύλληψη των Περσών, ο Ιστιαίος έκανε τατουάζ το γράμμα του στο κεφάλι ενός σκλαβωμένου άνδρα και περίμενε να μακρύνουν τα μαλλιά του προτού τον στείλουν. Με το τατουάζ πλήρως καλυμμένο, ο άνδρας έφτασε στον Αρισταγόρα χωρίς να κινεί υποψίες, ο οποίος ξύρισε αμέσως το κεφάλι του και διάβασε το μήνυμα. Αυτό το επεισόδιο αναφέρεται συχνά στα βιβλία της Ιστορίας ως ένα έξυπνο τέχνασμα από τους Έλληνες.
Σε μια κοινωνία στην οποία δεν επέλεγαν να κάνουν τατουάζ, δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι θα πρέπει να υπήρχε μέθοδος και για την αφαίρεση τατουάζ. Μια επιγραφή στη θεραπευτική λατρεία του Ασκληπιού στην Επίδαυρο περιγράφει την επίσκεψη ενός Θεσσαλού με το όνομα Πάνταρος ( IG IV2 I 121, 48–54).
Ο Πάνταρος ήρθε στην τοποθεσία για να αφαιρέσει ένα τατουάζ από το κεφάλι του. Ενώ ήταν εκεί, είδε ένα όραμα από τον Ασκληπιό, όπου ο θεραπευτής τύλιξε το κεφάλι του Πάνταρου με έναν επίδεσμο και τον διέταξε να το αφαιρέσει μόλις φύγει από το ιερό. Ακολουθώντας αυτές τις οδηγίες, όταν ο Πάνταρος αφαίρεσε τον επίδεσμο, τα γράμματα είχαν μεταφερθεί από το δέρμα του πάνω στο ύφασμα.
Η επιγραφή συνεχίζει να περιγράφει έναν απατεώνα ονόματι Εχέδωρο, στον οποίο ο Πάνταρος είχε δώσει χρήματα για να τα αφιερώσει στο ιερό για λογαριασμό του, αλλά τα κράτησε για τον εαυτό του. Ο Ασκληπιός τον επισκέφτηκε σε όραμα και του τύλιξε τον επίδεσμο γύρω από το κεφάλι του. Όταν ο Εχέδωρος αφαίρεσε τον επίδεσμο, διαπίστωσε ότι το τατουάζ του Πάνταρου είχε πλέον μεταφερθεί στο δικό του μέτωπο.
Αγνοώντας για μια στιγμή τη «θαυματουργή» φύση αυτής της ιστορίας, η παρουσία του επιδέσμου είναι ενδιαφέρουσα, γιατί προσφέρει ομοιότητες με μια πολύ μεταγενέστερη ελληνική θεραπεία για την αφαίρεση τατουάζ. Ο ιατρός συγγραφέας Αέτιος, τον πέμπτο-έκτο αιώνα μ.Χ. περιγράφει δύο πιθανές συνταγές που θα βοηθούσαν στην αφαίρεση των τατουάζ: χρησιμοποιώντας είτε λάιμ ή γύψο με ανθρακικό νάτριο είτε ένα μείγμα πιπεριού με σκόνη και μέλι. Ένα από αυτά θα μπορούσε να εφαρμοστεί σε ένα καθαρισμένο τατουάζ, το οποίο θα έπρεπε να έχει ήδη δεθεί για 5 ημέρες. Πριν από την εφαρμογή, το τατουάζ θα τρυπιόταν με μια βελόνα, θα καθαριζόταν ξανά και θα τριβόταν με αλάτι. Μόλις θα εφαρμοζόταν η συνταγή, το τατουάζ θα δενόταν για άλλες 5 ημέρες. Την 6η ημέρα, το τατουάζ θα τριβόταν για άλλη μια φορά με τη συνταγή. Για την πλήρη αφαίρεση του τατουάζ, ο Αέτιος λέει ότι όλη αυτή η διαδικασία θα διαρκούσε περίπου 20 ημέρες και θα μπορούσε να γίνει χωρίς μεγάλα έλκη ή ουλές.
Δεν ήταν όλοι πρόθυμοι ή ικανοί να υποβληθούν σε αυτό το είδος θεραπείας. Έτσι, μια πιο πρακτική λύση, όπου ήταν δυνατόν, ήταν απλώς να μεγαλώνουν τα μαλλιά τους έτσι, ώστε το τατουάζ να μην φαίνεται πλέον ή απλώς να φοράνε έναν επίδεσμο και να ελπίζουν ότι κανείς δεν θα ρωτήσει.
Ήταν λοιπόν ξεκάθαρο τι σκέφτονταν οι Έλληνες για τα τατουάζ. Το να σημαδέψεις το σώμα ενός άλλου ατόμου ήταν σαφές σημάδι υποβάθμισης και δουλοπρέπειας. Η ξεκάθαρη επιθυμία να αποφευχθεί η λήψη τατουάζ και η μέθοδος αφαίρεσης τατουάζ αναδεικνύει το μίσος και την περιφρόνηση με την οποία αντιμετωπίζονταν τα τατουάζ στην ελληνική κοινωνία. Ένα τατουάζ ήταν ένα στίγμα, τόσο με την αρχαία όσο και με τη σύγχρονη έννοια της λέξης.
ΜΥΡΤΩ ΓΚΑΖΙΑΝΗ
