Γράφει ο Χρήστος Στρυφτός
Ιστορικός
Στις 10 Απριλίου του 1826 οι πολιορκηµένοι του Μεσολογγίου αποφασίζουν πολεµικό σχέδιο για την ηρωική τους «Έξοδο» από την Ιερά Πόλη, ύστερα από πολλά δεινά, κακουχίες και δυστυχίες που τους είχαν βρει λόγω της δεύτερης και πιο σκληρής πολιορκίας του Ιµπραήµ πασά.
Οι Έλληνες µε την επιτυχή γι’ αυτούς έκβαση της µάχης στην Κλείσοβα δεκαπέντε ηµέρες πριν την «Έξοδο», ανακτούν για λίγο το κουράγιο και την αυτοπεποίθησή τους.
Όµως οι τελευταίες τροφοδοσίες για τους πολιορκηµένους στο Μεσολόγγι είχαν πραγµατοποιηθεί τέλη Γενάρη του 1826 γιατί δυστυχώς έκτοτε ο στόλος του Ιµπραήµ κατέκλεισε σχεδόν όλη την λιµνοθάλασσα µέχρι και το Μάρτη µε την κατάληψη των νησίδων Βασιλάδι, Ντολµά κι Αιτωλικού κι αυτό επιπλέον λόγω της επιµονής του Μέτερνιχ να ελέγχει αυτός και οι Οθωµανοί σύµµαχοί του το εµπόριο σ΄ ολόκληρο το Λεβάντε κι ευρύτερα. Ο ναύαρχος Μιαούλης στις 5 Απριλίου 1826 στέλνει επιστολή στους Υδραίους από τον Πεταλά Εχινάδων και επιβεβαιώνει µε θλίψη την άσχηµη κατάσταση στο Μεσολόγγι καθώς αναφέρει πως η παραβίαση του κλοιού της πολιορκίας των Οθωµανών καθίσταται πλέον ακατόρθωτη.
Από την επιστολογραφία της φρουράς του Μεσολογγίου διαβάζουµε πως οι πολιορκηµένοι είχαν αναγκαστεί να τρώνε φύκια θαλάσσης, ποντικούς και πίτουρα. Τα ελάχιστα τρόφιµα των πολιορκηµένων Μεσολογγιτών είχαν τελειώσει ενώ η πείνα, οι ασθένειες, τα υγειονοµικά προβλήµατα και η έλλειψη πόσιµου νερού τους είχαν γονατίσει σε τροµερή εξαθλίωση σε σηµείο τέτοιο όπου τελικώς οι συλλογισµοί τους συνέκλιναν µε απίστευτο σθένος ψυχής για την πραγµάτωση της «Εξόδου». Στο κείµενο της απόφασης για την «Έξοδο» παρουσιάζεται το µεγαλείο γενναιότητας, ηρωισµού και ηθικού ανθρωπισµού καθώς αποτυπώνεται εγγράφως η αλληλεγγύη µεταξύ των συναγωνιστών σε περίπτωση τραυµατισµού ή σωµατικής βλάβης ακόµη και σε αυτό το χαώδες σκηνικό που εκτυλίσσονταν.
Η φρουρά των πολιορκηµένων του Μεσολογγίου είχε χωριστεί σε τρία τµήµατα. Σύµφωνα µε τα αποµνηµονεύµατα του αγωνιστή Σπυροµήλιου, το ένα τµήµα στα αριστερά του φρουρίου διοικούνταν από τον σουλιώτη οπλαρχηγό Κίτσο Τζαβέλλα και είχε στόχο να κάνει έξοδο από την γέφυρα της Λουνέττας, το δεύτερο τµήµα υπό διοικήσεως στρατηγού ∆ηµήτρη Μακρή θα πολεµούσε απέναντι από την Λουνέττα µε στόχο την αντιµετώπιση του εχθρού πορευόµενο σταδιακά στους πρόποδες του βουνού και το τρίτο τµήµα διοικούµενο από τον οπλαρχηγό Νότη Μπότσαρη θα προστάτευε όλα τα γυναικόπαιδα που µε ασφάλεια θα τα οδηγούσε προς το βουνό και θα έφθαναν σε σηµείο επικοινωνίας µε τις συµµαχικές δυνάµεις της Κλείσοβας.
Ήταν 2 η ώρα ξηµερώµατα 11ης Απριλίου 1826 και οι πολιορκηµένοι στο Μεσολόγγι αγωνιούν να έρθει το σύνθηµα για να κάνουν την θρυλική «Έξοδο» τους. Ο αγωνιστής Νικόλαος Κασοµούλης ήταν µέσα στην µάχη εκείνη την νύχτα και προσευχόµενος στην Παναγία περιγράφει παραστατικότατα µε διαλόγους στα αποµνηµονεύµατά του όλο το χρονικό της εξόδου, καθώς οι σφαίρες έπεφταν σαν το χαλάζι, ακούγονταν φωνές µαζί µε θόρυβο από τα παλλόµενα γιαταγάνια ενώ το φεγγάρι είχε χαθεί από ένα µίγµα καπνού πυρκαγιών και των πολεµικών βολών. Αναφέρει ο Κασοµούλης πως εισερχόµενοι στο Μεσολόγγι οι Οθωµανοί πολιορκητές κατέσφαζαν ανελέητα αρκετούς αµάχους ενώ πολλά γυναικόπαιδα στην προσπάθειά τους να ξεφύγουν ακούν µια φωνή για οπισθοδρόµηση µε αποτέλεσµα να δηµιουργηθεί µια ολέθρια σύγχυση που θα οδηγούσε στον χαµό και την αιχµαλωσία τους.
Ο αγωνιστής Αρτέµιος Μίχος αποµνηµονευµατογράφος αυτού του πολέµου αναφέρει επίσης πως το πολεµικό και αµυντικό σχέδιο της εξόδου δυστυχώς αποκάλυψε κάποιος φυγάς της πολιορκίας στους Οθωµανούς ώστε έτσι κατά την έξοδό τους οι πολιορκηµένοι κατεπλήγησαν δεχόµενοι τα αλλεπάλληλα και στοχευµένα πυρά των πολιορκητών εφόσον στις συγκεκριµένες τάφρους στις εξόδους ο αριθµός των εχθρών ήταν πολύ µεγαλύτερος από ότι υπολόγιζαν οι Εξοδίτες καθώς είχε ενισχυθεί επίτηδες εξαιτίας αυτής της προδοσίας.
Κάποιοι άµαχοι ανήµποροι και γυναικόπαιδα προκειµένου να αποφύγουν τα σκλαβοπάζαρα, το σκύλεµα και την τραγική αιχµαλωσία των τουρκοαιγυπτίων προτίµησαν την αυτοθυσία µέσα στα σπίτια τους όπως αναφέρει ο Σπυροµήλιος αλλά και να αυτοπυρποληθούν στις πυριτιδαποθήκες µε µπροστάρη τον δηµογέροντα του Μεσολογγίου Χρήστο Καψάλη, ενώ ο ιερέας ∆ιαµαντής Σουλιώτης αυτοπυρπολήθηκε στην µεγάλη πύλη του φρουρίου σκοτώνοντας ταυτόχρονα µαζί πολλούς Τούρκους που έµπαιναν στο Μεσολόγγι.
Με τον ίδιο τρόπο επιλέγει να σκοτωθεί και ο επίσκοπος Ρωγών Ιωσήφ στον Ανεµόµυλο σύµφωνα µε σηµειώσεις στα αποµνηµονεύµατα του Μίχου. Ο Μεσολογγίτης πολιτικός και ιστορικός Σπυρίδων Τρικούπης επιβεβαιώνει πως στην µάχη της εξόδου σκοτώθηκαν και ο επιφανής αξιωµατούχος του Βουλευτικού Ιωάννης Παπαδιαµαντόπουλος, ο βασικός οπλαρχηγός Νικόλαος Στουρνάρης, ο στρατιωτικός αρχηγός για την οργάνωση των Μεσολογγιτών Αθανάσιος Ραζή – Κότσικας και ο Ελβετός φιλέλληνας Ιάκωβος Μάγιερ ο εκδότης της θρυλικής εφηµερίδας «Ελληνικά Χρονικά» όπου παρουσιάζονταν όλα τα νέα του πολιορκηµένου Μεσολογγίου από το 1824.
Η άλωση του Μεσολογγίου πλήγωσε βαθύτατα το γόητρο των επαναστατηµένων Ελλήνων κι αυτό το τονίζει ο Κολοκοτρώνης σε επιστολή του προς τον Καποδίστρια εξηγώντας του πως µετά από αυτή την καταστροφή δεν πρέπει να παύσουν εκείνος, οι φιλέλληνες και οι ευεργέτες οµογενείς (φίλοι του Κόµη) να στηρίζουν την Ελληνική Επανάσταση έξωθεν. Τα γεγονότα της «Εξόδου» παρακίνησαν και συγκίνησαν σηµαντικά την Ευρώπη αφού εξώφυλλα γαλλικών εφηµερίδων όπως η «Le Constitutionnel» παρουσίαζαν την ηρωική αντίσταση των Ελλήνων ενώ η ίδια η πτώση του Μεσολογγίου λειτουργεί ως καταλύτης για την αναζωπύρωση της δράσης του γαλλικού και αγγλικού φιλελληνικού κινήµατος που συνέπεσε χρονικά µε την ευνοϊκή για την Ελλάδα διπλωµατική συγκυρία του Πρωτοκόλλου της Πετρούπολης(Απρίλης 1826).
Σπουδαίοι δραµατουργοί όπως ο Βίκτωρ Ουγκό και ο Γκαίτε ενσάρκωσαν το Μεσολόγγι του Εικοσιένα στην φιλελεύθερη ευρωπαϊκή διανόηση έναντι της βάρβαρης οθωµανικής δεσποτείας που απειλούσε ολοένα και περισσότερο τους πρόποδες της χριστιανικής ∆ύσης. Επιπλέον ευρωπαίοι ζωγράφοι εµπνέονται από την «Έξοδο» και δηµιουργούν έργα που κατέστησαν την Ελληνική Επανάσταση αντικείµενο θαυµασµού σε διεθνή ακτινοβολία όπως ο εµβληµατικός πίνακας «Η Ελλάδα στα ερείπια του Μεσολογγίου» του Ντελακρουά.
Τέλος την καθοριστική εθνική πολιτιστική παρακαταθήκη για το θρυλικό Μεσολόγγι αφήνουν µεταπολεµικά ο Έλληνας ζωγράφος Θεόδωρος Βρυζάκης µε τον ιστορικό πίνακα «Η Έξοδος του Μεσολογγίου» και ο εθνικός µας ποιητής ∆ιονύσιος Σολωµός µε την κολοσσιαία ποιητική του σύνθεση «Ελεύθεροι Πολιορκηµένοι». Τα δυο αυτά έργα εναρµονίστηκαν µε την ροµαντική εξιδανίκευση της Ελλάδας του 19ου αιώνα στα πλαίσια της µεγαλοïδεατικής αποστολής της και παράλληλα ανέδειξαν το Μεσολόγγι ως σύµβολο της αυτοθυσίας και θεµατοφύλακα για την προάσπιση ανθρωπίνων αξιών διαχρονικά.
Πηγές:
– Σπυροµήλιου, «Χρονικό του Μεσολογγίου 1825 – 1826»,
εκδ: ΓΑΛΑΞΙΑ,Αθήνα, 1926
– Νικολάου Κασοµούλη, «Ενθυµήµατα στρατιωτικά
της επαναστάσεως των Ελλήνων 1821 – 1833», τ.∆’,
εκδ: Πάγκειος Επιτροπή, Αθήνα, 1941
