Γράφει η Δρ Στέλλα Μουζακιώτου Ιστορικός Τέχνης Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο & Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής Επιμελήτρια Εκθέσεων stellamouzak@yahoo.gr
Η Ευρώπη είναι μια από τις πέντε ηπείρους του πλανήτη· είναι εκείνη με την πιο μεγάλη ιστορία και τον πιο πλούσιο πολιτισμό.
Η ετυμολογική ρίζα της λέξης πιθανόν προέρχεται από το εὐρύς + ὤψ , που σημαίνει αυτή που έχει μεγάλα μάτια. Οι συνεκτικοί δεσμοί των χωρών της Ευρώπης επισφραγίζονται στο γεγονός ότι οι λαοί της, οι Ευρωπαίοι, αποδέχονται την κοινή τους κληρονομιά και τις κοινές πολιτισμικές τους βάσεις. Η πεποίθηση αυτή στηρίζεται στις μυθολογικές ρίζες της Ευρώπης και τη σχέση της με τον ελληνικό πολιτισμό, έχοντας ως αφετηρία τον μύθο της αρπαγής της πριγκίπισσας Ευρώπης από τον Δία (εικ.1).
Ο μύθος διαδραματίζεται στη Μεσόγειο, κέντρο του αρχαίου κόσμου και κοιτίδα του πολιτισμού μας. Πρόκειται για το υδάτινο στοιχείο, στο οποία κυκλοφόρησαν, δημιούργησαν και αναπτύχθηκαν Αιγύπτιοι, Φοίνικες, Έλληνες, Καρχηδόνιοι, Ρωμαίοι, Γαλάτες, Άραβες και Ιουδαίοι. Τη θάλασσα όπου οι δρόμοι εμπόρων, ταξιδιωτών και πειρατών διασταυρώθηκαν, αλλά ταυτόχρονα η επαφή και η διάδραση καλλιτεχνών και φιλοσόφων ήταν αναπόφευκτη και ιδιαίτερα παραγωγική. Τη θάλασσα που ενώνει, αλλά και το σύνορο που χωρίζει τους κόσμους της Ανατολής με τους κόσμους της Δύσης.
Σύμφωνα με τον μύθο, η Ευρώπη ήταν αδερφή του Κάδμου, ιδρυτή της Θήβας, και κόρη του Αγήνορα, ηγεμόνα της Φοινίκης. Μια μέρα φώναξε τις φίλες της και όλες μαζί πήγαν σε μια ακρογιαλιά για να παίξουν και να μαζέψουν λουλούδια. Τότε, ο Δίας την είδε από ψηλά να διασκεδάζει με τις φίλες της κοντά στη θάλασσα, και μαγεμένος από την ομορφιά της αμέσως την ερωτεύθηκε. Για να την πλησιάσει μεταμορφώθηκε σε ήρεμο, εύσωμο και δυνατό ταύρο πηγαίνοντας δίπλα της, σκεπτόμενος πώς να την κατακτήσει. Εκείνη, βλέποντας το ήρεμο ζώο, χωρίς να φοβηθεί, στόλισε το κεφάλι του με λουλούδια και άρχισε να το χαϊδεύει, ενώ κάθισε στη ράχη του θαυμάζοντας τη μυϊκή του δύναμη. Τότε ο Δίας, σαν αστραπή, όρμησε προς τη θάλασσα με το όμορφο κορίτσι να κλαίει ασταμάτητα αφού η προσπάθειά της να σωθεί θα την οδηγούσε σε σίγουρο θάνατο λόγω της ταχύτητας και του ύψους. Τρίτωνες και Νηρηίδες βγήκαν από τη θάλασσα και πάνω σε δελφίνια συνόδευαν τον ταύρο χειροκροτώντας και επιβραβεύοντας αυτήν την ερωτική ένωση. Τότε, αφού ο Δίας αποκάλυψε την ταυτότητά του την οδήγησε στο Δικταίο άντρο, τη σπηλιά στο οροπέδιο του Λασιθίου, εκεί που είχε γεννηθεί και μεγαλώσει ο ίδιος. Οι Ώρες είχαν ετοιμάσει το νυφικό κρεβάτι, όπου ο ερωτευμένος πατέρας των θεών και των ανθρώπων έσμιξε με την πεντάμορφη θνητή. Καρπός αυτού του θεϊκού έρωτα ήταν τρεις γιοι, ο Μίνωας ο πρώτος θαλασσοκράτορας, ο Ροδάμανθυς και ο Σαρπηδόνας.
Η αρπαγή της Ευρώπης εκτός των άλλων, αποτυπώνει και τον σύνδεσμο μεταξύ της αρχαίας Αιγύπτου και της αρχαίας Ελλάδας. Η Φοινίκη ανήκε στη σφαίρα επιρροής των φαραώ της Αιγύπτου. Ο ∆ίας, μεταφέροντας την Ευρώπη από τις ακτές της Φοινίκης στην Κρήτη, μετέφερε τους καρπούς των αρχαίων ασιατικών πολιτισμών της Ανατολής στις νέες νησιωτικές αποικίες του Αιγαίου. Ο αδελφός της, ο Κάδµος, που περιπλανήθηκε σε ολόκληρο τον κόσµο προκειμένου να τη βρει, θεωρείται πως έφερε το αλφάβητο στην Ελλάδα, το φοινικικό αλφάβητο.
Ο μύθος απαθανατίστηκε σε ελληνικούς αµφορείς, σε τοιχογραφίες της Πομπηίας, ενέπνευσε όμως πολλούς καλλιτέχνες σε πιο σύγχρονες εποχές, όπως τον Ρέµπραντ, ο οποίος φιλοτέχνησε τον ομώνυμο πίνακα το 1632 (εικ.2). Το επεισόδιο εκτυλίσσεται σε μια παραθαλάσσια σκηνή με την Ευρώπη να παρασύρεται σε ταραγμένα νερά από τον ταύρο, ενώ οι φίλες της παραμένουν στην ακτή με εκφράσεις έκπληξης και αγωνίας. Ο Ρέμπραντ συνδύασε τις γνώσεις του για την κλασική λογοτεχνία με το ενδιαφέρον του να δημιουργήσει ένα αλληγορικό έργο. Η χρήση ενός αρχαίου μύθου για τη μετάδοση μιας σύγχρονης σκέψης και η απεικόνιση της σκηνής χρησιμοποιώντας το στυλ Μπαρόκ είναι δύο ισχυρές πτυχές του έργου.
Καλλιτεχνικά, η «Αρπαγή της Ευρώπης» αντανακλά τις τάσεις και τα ενδιαφέροντα του Ρέμπραντ και άλλων Ολλανδών ζωγράφων κατά τις αρχές έως τα μέσα του δέκατου έβδομου αιώνα. Το έργο ενσαρκώνει τον δραματικό φωτισμό που έρχεται από τα αριστερά και την έντονη δραματικότητα της στιγμής της απαγωγής. Ο Ρέμπραντ αντιπαραβάλλει τα σκοτεινά δέντρα με τους ανοιχτόχρωμους και ροζ ουρανούς. Επίσης, χρησιμοποιεί το φως για να δραματοποιήσει περαιτέρω τη σκηνή, όπως φαίνεται από τη λάμψη του χρυσού στα φορέματα και τις άμαξες. Η απεικόνιση της Ευρώπης πάνω στον ταύρο συνδυάζει αυτές τις λεπτομέρειες: υπάρχει μια καθαρή αντανάκλαση των μορφών στο νερό, το φόρεμά της έχει χρυσές κλωστές και ακόμη και τα κοσμήματά της αντανακλούν φως. Καλλιτεχνικά ενδιαφέροντα όπως η σύνθεση, το τοπίο και η ζωγραφική απόδοση του μύθου, όλα συνδυάζονται ευρηματικά σε αυτό το έργο.
Σήμερα, η «Αρπαγή της Ευρώπης» ξαναζωντανεύει μέσα από την τέχνη των Νίκου και Παντελή Σωτηριάδη, και με τη μορφή ενός γλυπτού ταξιδεύει από την Κρήτη στην Ευρώπη για να καταλήξει στην είσοδο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στο Στρασβούργο (εικ.3).
