Έρευνα – Κείμενο: Γιώργος Πάλλης: Eπίκουρος Kαθηγητής ΕΚΠΑ
O Μάιος του 1889 σημαδεύτηκε στο μικρό Μαρούσι των 1.400 κατοίκων από μια σειρά επεισοδίων με αφορμή το νερό. Ο Δήμος Αθηναίων, που μαστιζόταν από οξύ πρόβλημα λειψυδρίας, επιχείρησε να αντλήσει νερό από τη θέση “Πισπίρι”, προκαλώντας τη βίαιη αντίδραση των ντόπιων, που το χρησιμοποιούσαν για τις δικές τους ανάγκες – ιδίως για τις καλλιέργειές τους. Το γεγονός καταγράφηκε στις σελίδες του αθηναϊκού τύπου, που έδινε ιδιαίτερη προσοχή σε κάθε πτυχή του προβλήματος της υδροδότησης της πρωτεύουσας. Αποτελεί δε ένα ενδιαφέρον σημείο της ιστορίας του υδάτινου πλούτου της περιοχής του Αμαρουσίου, ο οποίος έπαιξε σημαντικό ρόλο στην ιστορική εξέλιξή του.
Το νερό της θέσης Πισπίρι
Η θέση Πισπίρι βρισκόταν νοτιοδυτικά του σημερινού μεγάρου του ΟΤΕ, στο σημείο όπου η οδός Διονύσου διασχίζει το εν μέρει ανοικτό ακόμη ρέμα που προχωρούσε προς τον Άγιο Θωμά και την Καλογρέζα. Εκεί ανέβλυζε ικανή ποσότητα νερού, όχι από φυσική πηγή, αλλά από έναν υπόγειο αγωγό του Αδριάνειου υδραγωγείου της αρχαιότητας (ολοκληρώθηκε γύρω στο το 140 μ.Χ.). Ο αγωγός αυτός έφερνε νερό από την Πεντέλη, αλλά καθώς είχε σταματήσει να καθαρίζεται από πολλούς αιώνες, είχε φραχθεί, και το πολύτιμο αγαθό είχε βρει διέξοδο και ανέβλυζε μέσα από ένα φρεάτιο αερισμού του υδραγωγείου.
Την προέλευση αυτής της τεχνητής φλέβας πόσιμου νερού ανακάλυψε ο μηχανικός – μεταλλειολόγος Ανδρέας Κορδέλλας (1836-1909), συγγραφέας μεταξύ άλλων του έργου «Αἱ Ἀθήναι ἐξεταζομέναι ὑπό ὑδραυλικήν ἔποψιν» (1879), στο οποίο κατέγραψε όλο το υδάτινο σύστημα του λεκανοπεδίου. Ο Κορδέλλας υποστήριξε σθεναρά την ανάγκη να καθαριστεί και να επαναλειτουργήσει πλήρως το αρχαίο Αδριάνειο υδραγωγείο με τις διακλαδώσεις του, ως λύση για την υδροδότηση της πρωτεύουσας. Σε μια από αυτές τις διακλαδώσεις ανέβλυζε το νερό του Πισπιρίου, όπως περιγράφει ο ίδιος σε άρθρο του στο περιοδικό “Μέριμνα” (α.φ. 1493, 29-4-1877):
«Ἐπὶ τῆς ἐκτάσεως τῆς ἀνακαλυφθείσης ἐξακολουθήσεως τοῦ κεντρικοῦ ὑδραγωγείου εὑρέθησαν μέχρι τοῦδε τρία ἐγκάρσια. Τὸ μὲν διευθυνόμενον βορειοανατολικῶς ἄγει εἰς τοὺς πρόποδας τῆς Πεντέλης, τὸ δὲ πρὸς βορρᾶν ἄγει εἰς ῥεῦμα τοῦ Ἀμαρουσίου Πισπίρι καλούμενον, ἔνθα ἐκ τῶν ψυχαγωγείων (ενν. φρεατίων – αεραγωγών) αὐτοῦ ἀναβρύει καὶ ἀπόλλυται τὸ πολύτιμον ὕδωρ, ὅπερ πάλαι ποτὲ διωχετεύετο εἰς τὴν πόλιν, τὸ δὲ τρίτον, τέλος, διευθύνεται πρὸς βορρᾶν τοῦ χωρίου Ἡρακλείου».
Όπως σημειώνει ο Κορδέλλας στο προαναφερόμενο βιβλίο του, το Πισπίρι και άλλες μικρότερες πηγές προερχόμενες από το Αδριάνειο απέδιδαν 300-500 κυβικά μέτρα νερού την ημέρα και χρησιμοποιούνταν στην άρδευση κτημάτων στο Μπραχάμι και την Καλογρέζα. Το πρόβλημα της έλλειψης νερού στην Αθήνα ήταν τόσο έντονο, ώστε ακόμα και αυτή η όχι μεγάλη ποσότητα νερού θεωρούνταν σημαντική για την αντιμετώπισή του.
Οι Μαρουσιώτες καταστρέφουν το υδραγωγείο
Ο Δήμος Αθηναίων συνέχισε τα επόμενα χρόνια τον σταδιακό καθαρισμό του Αδριάνειου υδραγωγείου και εκτέλεσε διάφορα ενισχυτικά έργα, μεταξύ των οποίων ήταν και η διοχέτευση του νερού που ανέβλυζε στο Πισπίρι στον κεντρικό αγωγό που οδηγούσε στην Αθήνα. Η ενέργεια αυτή προκάλεσε την οργή των Μαρουσιωτών, που έχασαν μια σημαντική πηγή άρδευσης των κτημάτων τους. Το νερό του Πισπιρίου ήταν στη διάθεσή τους δωρεάν, ενώ για εκείνο από το Κεφαλάρι της Κηφισιάς έπρεπε να καταβάλουν αντίτιμο. Η αντίδρασή τους εκδηλώθηκε με βίαιο τρόπο, όπως αναφέρει η “Νέα Εφημερίς” στο φύλλο αρ. 139 της 19ης Μαΐου 1889:
«Χωρικοὶ ἐξ Ἁμαρουσίου, περὶ τοὺς ὀγδοήκοντα, μεταβάντες εἰς τὴν ἐγγὺς θέσιν “Μπισμπίρι” κατέστρεψαν ἀρκετὰ μέτρα τοῦ Ἀδριανείου ὑδραγωγείου, εἰς ὃ ἔρρεε περὶ τὰς δύο ὀκάδες ὕδωρ ἐκ τῆς θέσεως ταύτης, ὅπερ πρὸ πολλοῦ ὁ δῆμος ἐκτήσατο δαπανήσας καὶ οὐκ ὀλίγα πρὸς διοχέτευσιν αὐτοῦ ἐν τῷ ὑδραγωγείῳ. Ὁ ἀνθυπομοίραρχος κ. Π. Βάλβης μεταβὰς ἐπὶ τόπου προύλαβε δυσαρέστους συνεπείας. Ἡ δὲ νομαρχία λαβοῦσα γνῶσιν τῆς αὐθαιρεσίας ταύτης τῶν χωρικῶν κατήγγειλε τῇ πρᾶξιν εἰς τὴν εἰσαγγελίαν πρὸς τιμωρίαν τῶν πρωταιτίων».
Το επεισόδιο είχε και συνέχεια, αφού μόλις ο Δήμος Αθηναίων αποκατέστησε τις βλάβες, ακολούθησε δεύτερη καταστροφή, την οποία περιγράφει και πάλι η “Νέα Εφημερίς” (αρ. φ. 143, 23-5-1889):
«Τὸ ὑδραγωγεῖον Μπισμπίρι.
Τὸ ζήτημα τοῦ ὑδραγωγείου τούτου δὲν ἐλύθη ἔτι. Μετὰ τὴν γενομένην καταστροφὴν αὐτοῦ ὑπὸ τῶν ἁμαρουσιωτῶν, μετέβη προχθὲς τὴν νύκτα εἰς Μπισμπίρι ὁ ὑδραυλικὸς μηχανικὸς τοῦ δήμου μετὰ τεχνιτῶν, ὅπως ἐπιδιορθώσῃ τὴν γενομένην φθοράν. Τῆς ἐργασίας ἐπελήφθη τὴν ἰδίαν νύκτα ὁ μηχανικὸς κ. Δαμιανός, ἀλλὰ κατὰ τὴν διάρκειαν ταύτης πολλοὶ ἁμαρουσιῶται μεταβάντες ἐκεῖ ἠπείλησαν τὸν μηχανικὸν καὶ τοὺς ἐργάτας καὶ διεβεβαίωσαν αὐτούς, ὅτι ἅμα φύγωσιν εὐθὺς αὐτοὶ θὰ καταστρέψωσι πάλιν τὸ ὑδραγωγεῖον. Καὶ ὄντως οὕτω συνέβη· διότι μόλις ὁ κ. Δαμιανὸς μετὰ τῶν ἐργατῶν συμπληρώσαντες τὴν διόρθωσιν ἀνεχώρησαν, οἱ χωρικοὶ κατέστρεψαν καὶ πάλιν τοὺς σωλῆνας.
Ταῦτα ἀναφέρει διὰ μακρὰς ἐκθέσεως εἰς τὴν νομαρχίαν ὁ κ. δήμαρχος καὶ ἐξαιτεῖται τὴν ἀποστολὴν στρατιωτικοῦ ἀποσπάσματος, ὅπερ νὰ σταθμεύῃ ἐν Μπισμπιρίῳ πρὸς πρόληψιν ἄλλων σπουδαιοτέρων σκηνῶν. Ὅθεν ἡ νομαρχία ἐξῃτήσατο τὴν ἀποστολὴν στρατιωτικοῦ ἀποσπάσματος, παρεκάλεσε δὲ καὶ τὴν εἰσαγγελίαν ὅπως προβῇ εἰς ταχεῖαν καταδίωξιν τῶν πρωταιτίων, διότι ἄλλως δὲν εἶνε δυνατὴ ἡ ἑξασφάλισις τῶν δικαιωμάτων ὕδατος διὰ τὴν πρωτεύουσαν».
Η λύση της διένεξης
Τελικά το ζήτημα λύθηκε με επιτόπια παρέμβαση του Δημάρχου Αθηναίων Τιμολέοντος Φιλήμονος, ο οποίος 
ήρθε σε συμφωνία με τους Μαρουσιώτες. Υπενθυμίζεται ότι τότε το Μαρούσι ανήκε διοικητικά στον Δήμο Αθηναίων, αλλά διέθετε μία άτυπη κοινοτική επιτροπή που εκπροσωπούσε τα συμφέροντα των κατοίκων του. Ο λόγος και πάλι στη “Νέα Εφημερίδα” (α.φ. 185, 4-7-1889):
«Τὸ ζήτημα τοῦ ὕδατος Μπισμπιρίου τοῦ Ἁμαρουσίου εὐτυχῶς ἐλύθη, πρὸ πάσης εἰς τὰ δικαστήρια προσφυγῆς, μεταξὺ τοῦ δήμου καὶ τῶν κατοίκων Ἁμαρουσίου. Προχθὲς μετέβησαν εἰς Ἁμαρούσιον πρὸς τὸν σκοπὸν τοῦτον ὁ κ. δήμαρχος, ὁ κ. Σούλης καὶ ὁ διευθυντὴς τῶν δημοσίων ἔργων κ. Βλαχόπουλος, συνεννοήθησαν δὲ μετὰ τῆς κοινότητος Ἁμαρουσίου καὶ ἐγένετο ἀποδεκτὸν παρ’ ἀμφοτέρων τῶν διϊσταμένων μερῶν, ὅπως ὁ δῆμος ἀπέναντι τῶν δικαιωμάτων τῶν ἁμαρουσιωτῶν δώσῃ αὐτοῖς μικρὰν χρηματικὴν ἀποζημίωσιν, οὔτοι δὲ παύσωσι τοῦ λοιποῦ νὰ ἔχωσιν ἀπαίτησιν ἐπὶ τοῦ ὕδατος Μπισμπιρίου. Οὕτω ὅλον τὸ ὕδωρ τοῦτο ἄνευ πλέον τινὸς ἐμποδίου θὰ διοχετεύηται εἰς τὴν κεντρικὴν δεξαμενὴν τῆς πόλεως.
Ὁ κ. δήμαρχος προχθὲς κατὰ τὴν μετάβασίν του εἰς Ἁμαρούσιον συνεννοηθεὶς μετὰ τῆς κοινότητος καὶ εἰς ἄλλο λαμπρὸν προέβη μέτρον. Εἶνε γνωστὸν ὅτι εἰς τὸ πέριξ τοῦ Ἁμαρουσίου λεκανοπέδιον ὑπάρχουσιν ἀρκετὰ ἀρχαῖα ὑδραγωγεῖα ἐμπεριέχοντα ὕδωρ. Τούτων τὴν ἀνεύρεσιν καὶ ἐξ αὐτῶν διοχέτευσιν ὕδατος εἰς τὴν πόλιν ἀνέλαβε ἰδίαις δαπάναις ὁ δῆμος Ἀθηναίων. Ὑπολογίζεται ὅτι ἐκ καλῶν ὑδραυλικῶν ἐργασιῶν ὑπὸ τὸν ὀρὸν ὅπως ἐκ τοῦ ἀνευρεθησομένου ὕδατος τὸ ἥμισυ νὰ λαμβάνῃ ὁ δῆμος καὶ τὸ ἕτερον ἥμισυ ἡ κοινότης Ἁμαρουσίου. Αἱ πρὸς τοῦτο ἐργασίαι ἄρξονται μετ’ οὐ πολύ».
Η συμφωνία δεν φαίνεται να εφαρμόστηκε, καθώς δεκατρία χρόνια αργότερα διαβάζουμε στην “Ακρόπολη” (α.φ. 7137, 11-1-1902) ότι ο Δήμος δεν είχε εκμεταλλευτεί ακόμη το νερό του Πισπιρίου. Μία νέα συμφωνία ανανέωσε τότε τη δυνατότητα ενίσχυσης της υδροδότησης της Αθήνας από την πηγή αυτή: «Οἱ Ἁμαρουσιώται ὡς γνωστὸν παρεχώρησαν εἰς τὸν Δῆμον εἰς ἀντάλλαγμα τοῦ παραχωρηθέντος εἰς αὐτοὺς σιδηροῦ ὑδραγωγείου, τὸ ὕδωρ τοῦ Μπισμπιρίου. Τὸ ὕδωρ τοῦτο ἂν καὶ ἀρκετῆς ποσότητος δὲν μετεχειρίσθη μέχρι τοῦδε ὁ δῆμος, ἀφίνων αὐτὸ εἰς τὴν διάκρισιν τῶν Ἁμαρουσιωτῶν. Ἤδη ὅμως ἀπὸ προχθὲς ἤρξαντο αἱ ἐργασίαι πρὸς διοχέτευσιν αὐτοῦ καὶ ἐπαύξησιν αὐτοῦ διὰ τὸ θέρος».
Τα τελευταία ίχνη
Το πρόβλημα της υδροδότησης της Αθήνας λύθηκε οριστικά το 1931, με την ολοκλήρωση του φράγματος του Μαραθώνα. Το Αδριάνειο υδραγωγείο συνέχισε για ένα διάστημα να ενισχύει την υδροδότηση της πρωτεύουσας και βρίσκεται ακόμα και σήμερα στην αρμοδιότητα της Ε.ΥΔ.Α.Π. Το νερό του Πισπιρίου έπαψε να έχει σημασία και απ’ ό,τι φαίνεται, είτε αφέθηκε να κυλά στο ρέμα είτε σταμάτησε να αναβλύζει.
Μεταπολεμικά η γύρω στο Πισπίρι περιοχή άρχισε να αλλάζει χαρακτήρα. Οι αγροί μετατράπηκαν σταδιακά σε οικοδομήσιμη γη. Το Μαρούσι επεκτεινόταν διαρκώς, στην αρχή με ήπιο τρόπο, αργότερα με την επέλαση των πολυκατοικιών. Η διάνοιξη της Αττικής Οδού και η κορύφωση της ανοικοδόμησης κατά τη δεκαετία 2000-2010 δημιούργησαν ένα νέο τοπίο, στο οποίο λίγα πράγματα θυμίζουν το παρελθόν.
Το τοπωνύμιο Πισπίρι έχει ξεχαστεί εδώ και πολλά χρόνια. Το ρέμα όπου ανέβλυζε η ομώνυμη «πηγή» από το Αδριάνειο μετατράπηκε το 2000-2001 στο τμήμα δυτικά της οδού Διονύσου σε κλειστό οχετό. Μέχρι τότε ήταν ορατά στις παρειές του τμήματα λιθοδομών που πρέπει να ανήκαν στα υδρευτικά έργα του 19ου αιώνα, που προκάλεσαν τόση ένταση στην τοπική κοινωνία. Ίσως της ίδιας εποχής να είναι ο μεγάλος αναλημματικός τοίχος στο ακόμη ανοικτό, ανατολικά της οδού τμήμα. Ό,τι απομένει από αυτό το κεφάλαιο της ιστορίας των υδάτων της περιοχής είναι οι υπόγειοι αγωγοί του Αδριάνειου υδραγωγείου, του πιο θαυμαστού τεχνικού έργου της αρχαιότητας στην Αττική, που εξακολουθούν να διατηρούνται μέσα τη γη, αρκετά μέτρα κάτω από την επιφάνειά της.
