Γράφει η Kωνσταντίνα Μαρκόγλου: Φοιτήτρια Αρχαιολογίας, ΕΚΠΑ
Oι στρεσογόνοι και αβέβαιοι μήνες που συνεχίζουμε να διανύουμε εξαιτίας της πανδημίας Covid-19 και η επόμενη καραντίνα στην οποία βρεθήκαμε, έδωσαν σε πολλούς το έναυσμα γνωριμίας με αξιόλογους χώρους τοπικής κληρονομιάς και τη σταδιακή περιήγηση σε – μέχρι τότε – άγνωστα μέρη. Για όσους δεν έχουν τη δυνατότητα να βγουν εκτός της οικίας τους, θα περιηγηθούμε παρέα στον Δήμο Διονύσου του βορειοανατολικού τομέα Αττικής και σε μια περιοχή που κρύβει ένα υψίστης σημασίας αρχαιολογικό και μυθολογικό παρελθόν.
Ο Διόνυσος κατά την εποχή του Αθηναίου Κλεισθένη (570-507 π.X.) αποτελούσε τμήμα της Αιγηίδας φυλής και συγκροτούσε τους δήμους: Πλωθεία (σημ. Σταμάτα), Ερχεία (σημ. Σπάτα – Αρτέμιδα) και Ικαρία/Ικάριον (σημ. οικισμός Ραπεντώσα Διoνύσου). Η ισχύς του τελευταίου μάλιστα, ήταν τέτοια που οι υποψήφιοι εκπρόσωποι του δήμου για τη Βουλή των Πεντακοσίων έφταναν τους έξι (6). Μπορεί να βρεθεί κανείς στον αρχαιολογικό χώρο είτε οδικώς, είτε με τα μέσα μαζικής μεταφοράς (Σταθμός ΗΣΑΠ Κηφισιά → στάση Πλ. Κηφισιάς → γραμμή 536 Ζηρίνειο – Διόνυσος, στάση Α Στροφή). Για τους πρώτους παραθέτω στη συνέχεια έναν βοηθητικό χάρτη.
Μύθος και Τόπος
Η αρχαιολογική θέση «Ικάριον» μαρτυρεί ήδη από το όνομά της τη ριζωμένη σχέση του τόπου με την αρχαία ελληνική μυθολογία και κατ’ επέκταση με τη συλλογική συνείδηση της τοπικής κοινότητας. Οι πηγές που έχουμε για τον μυθικό βασιλιά Ικάριο παρουσιάζονται από τον ιστορικό και μυθογράφο Απολλόδωρο. Ο ίδιος αναφέρει χαρακτηριστικά: «Όταν πέθανε ο Εριχθόνιος και θάφτηκε στο ίδιο τέμενος της Αθηνάς, έγινε βασιλιάς ο Πανδίων, και στα χρόνια της βασιλείας του ήλθαν στην Αττική η Δήμητρα και ο Διόνυσος. Την Δήμητρα την υποδέχτηκε στην Ελευσίνα ο Κελεός και τον Διόνυσο ο Ικάριος, που παρέλαβε απ’ αυτόν ένα κλήμα κι έμαθε την οινοποιία». Αυτή η υποδοχή του θεού Διονύσου από τον Ικάριο θα σημάνει και την αρχή της παρακάτω ιστορίας.
Σύμφωνα με τον μύθο, ο Ικάριος φιλοξένησε τον Διόνυσο όταν ο θεός επισκέφθηκε την Αττική για να μεταλαμπαδεύσει στους ανθρώπους την καλλιέργεια της αμπέλου και την παρασκευή του οίνου. Ο Διόνυσος
ευχαριστήθηκε από τη φιλοξενία και τις περιποιήσεις του οικοδεσπότη και ως αντάλλαγμα τον δίδαξε την τέχνη της αμπελουργίας και της οινοποιίας. Ο Ικάριος ακολουθώντας τις οδηγίες του, καλλιέργησε την άμπελο, γεύθηκε τον καρπό και τον χυμό της και σταδιακά αποφάσισε να διαδώσει στους συνανθρώπους του αυτό το νέο αγαθό. Έτσι, γέμισε ασκούς με κρασί και, συνοδευόμενος από τη σκύλα του, Μοίρα, επισκέφτηκε τις γύρω περιοχές και κερνούσε γεωργούς και βοσκούς. Όταν οι βοσκοί -μη έχοντας καταναλώσει ξανά οίνο- ζαλίστηκαν, νόμισαν πως ο Ικάριος τούς έστησε κάποια παγίδα για να τους δηλητηριάσει και εξαιτίας της ζάλης τον σκότωσαν και τον πέταξαν κάτω από ένα δέντρο. Η Μοίρα ειδοποίησε αμέσως (με γαυγίσματα) την κόρη του, Ηριγόνη, και την οδήγησε στον άταφο πατέρα της.
Η Ηριγόνη αφού έθαψε τον αγαπημένο της πατέρα, κρεμάστηκε από ένα δέντρο πάνω από τον τάφο του. Ο Διόνυσος θύμωσε τόσο πολύ, που έστειλε συμφορά και οι κόρες των Αθηναίων καταλήφθηκαν από μανία και κρεμάστηκαν κι αυτές. Οι Αθηναίοι απελπισμένοι κατέφυγαν στο Μαντείο των Δελφών και αφού πήραν τις απαντήσεις τους, τιμώρησαν όσους ευθύνονταν για τον χαμό του Ικάριου και της κόρης του. Από τότε και μάλλον κατά τη δεύτερη μέρα του εορτασμού των Ανθεστηρίων, καθιερώθηκε το έθιμο «Εώρα» ή «Αιώρα», όπου νέες κοπέλες έκαναν κούνια στα δέντρα και τραγουδούσαν το τραγούδι «αλήτιν» (…ην δε και επι ταις εωραις τις επ’ Ηριγόνη, ην και αλήτιν λέγουσιν, ωδή).
Κάπως έτσι, οι παραδόσεις, οι εορτασμοί και κάποιες επιγραφικές μαρτυρίες πιστώνουν την εδραίωση της λατρείας του θεού Διονύσου στην Αττική και συγκεκριμένα στον Δήμο Ικαρίας. Εκτός από γιορτές, πολύ σύντομα εφαρμόστηκαν στον χώρο και νέες πειραματικές μορφές τέχνης. O Θέσπις με καταγωγή από το Ικάριον γέννησε εδώ την τραγωδία, ενώ λέγεται πως ήταν και ο πρώτος ηθοποιός – υποκριτής (Ρickard – Cambridge 1962). Από αυτό καταλαβαίνουμε πως το ιερό του Διονύσου στον αρχαίο Δήμο Ικαρίας (6ος αι. π.Χ.) ενδέχεται να ήταν το παλαιότερο στην Αττική. Το βέβαιο είναι πως η αρχαία Ικαρία φιλοξενούσε για πολλά χρόνια τα «Εν Αγροίς» ή Μικρά Διονύσια, τα οποία διεξάγονταν κάθε χρόνο τον μήνα Ποσειδώνα (σημ. 
Δεκέμβρη με Ιανουάριο).
Ιστορικό έρευνας
Σε μια προσπάθεια περιήγησης στον σωζόμενο αρχαιολογικό χώρο, θα εξετάσουμε πρωτίστως δυο άλλες περιηγήσεις που όρισαν και την αποκάλυψή του. Κατά το έτος 1817, ο Άγγλος αρχαιολόγος Ριχάρδος Τσάντλερ, στα πλαίσια συγγραφής του βιβλίου «Travels in Greece» περιγράφει τη διαδρομή που διένυσε προς το Πεντελικό όρος. Στην περιοχή του σημερινού ιερού του Διονύσου (οικισμός Ραπεντώσα), ο ίδιος καταγράφει πως συναντά ένα εκκλησάκι του Αγίου Διονυσίου χτισμένο πάνω σε σκόρπια μάρμαρα αρχαιότερου μνημείου, το οποίο φαίνεται να είχε ανεγερθεί από τρεις χορηγούς. Λίγα χρόνια αργότερα, ο αρχαιολόγος Άρτουρ Μιλχόφερ ξεκίνησε να μελετά στο ίδιο μέρος τα ερείπια και τα σπόλια* που βρίσκονταν στον μεταγενέστερο ναΐσκο. Έκτοτε, ο Μιλχόφερ ενημερώνει την Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών και στις 30 Ιανουαρίου του 1888 ξεκινούν -επίσημα- ανασκαφές υπό την εποπτεία του αρχαιολόγου Καρλ Μπακ. Οι μελέτες των ανασκαφών και η εύρεση ταφικών περίβολων κάμποσα μέτρα μακριά από τον αρχαιολογικό χώρο επιβεβαιώνουν πως η θέση πρόκειται για το θρησκευτικό και διοικητικό κέντρο του αρχαίου Δήμου του Ικαρίου. Τα σημαντικότερα ευρήματα ήταν το άγαλμα του Διονύσου που κρατά κάνθαρο**, καθώς και μια ανάγλυφη στήλη οπλίτη. Τα δυο αυτά ευρήματα εκτίθενται σήμερα στην αίθουσα 13, του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου Αθηνών.
Μια από τις σπουδαιότερες παρεμβάσεις στον αρχαιολογικό χώρο ήταν εκείνη των ετών 1998-2005 με τον Εξωραϊστικό Πολιτιστικό Σύλλογο Διονύσου να προσφέρει 10.000.000 δραχμές για αναστηλωτικά έργα. Με βοήθεια της Β’ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων συγκεντρώθηκαν τελικώς 15.000.000 δραχμές και αναστηλώθηκε το χορηγικό μνημείο που κοσμεί τις περισσότερες από τις φωτογραφίες του άρθρου και των επισκεπτών.
Η εικόνα του αρχαιολογικού χώρου
Σύμφωνα με τα σχέδια του Ι. Τραυλού (1908-1985), η εικόνα του Διονυσιακού Ιερού καθρεπτίζεται στην παρακάτω κάτοψη.
Στο Ικάριον λοιπόν, μπορούσε κανείς να δει έναν θεατρικό χώρο με διαζώματα στη κλίση του λόφου. Η ορχήστρα (Ο) είχε τραπεζοειδές σχήμα και στα αριστερά της διακρίνεται μια μεγάλη βάση. Η πληθώρα λίθων
και η γειτνίαση με τα θεμέλια του ναού του Απόλλωνος (Η) δημιουργούν την εντύπωση πως εκεί – ίσως – βρισκόταν ο βωμός του Διονύσου (Ι). Κατεβαίνοντας επίπεδο, συναντούσε κανείς τα τείχη του ιερού περιβόλου (Ε). Στο σημείο «D» βρισκόταν μέχρι και τις ανασκαφές του 1888 μια χριστιανική εκκλησία, η οποία σύμφωνα με το παραπάνω σχέδιο πρέπει να κατέπνιξε τον ναό του Διονύσου. Τέλος, οι δύο μεγάλες βάσεις (B και C), καθώς και το ημικυκλικό αρχιτεκτόνημα (Α), συγκροτούν τμήματα ενός χορηγικού μνημείου του 4ου αιώνα π.Χ., χτισμένο από τρεις χορηγούς: τον Αγνία, τον Ξάνθιππο και τον Ξανθίδη. Σε αυτό το επίπεδο στεγάζεται σήμερα ο αρχαιολογικός χώρος, στον οποίο βρίσκουμε πολλά διάσπαρτα μέρη του αρχαίου θεάτρου, όπως τμήματα από την ορχήστρα και την προεδρία.
Το χορηγικό μνημείο
Στα τέλη του 6ου αιώνα π.Χ. η αθηναϊκή δημοκρατία του Κλεισθένη έθεσε έναν νέο θεσμό, τη χορηγία. Ο χορηγός ήταν υπεύθυνος για την οικονομική υποστήριξη των τεχνών και πιο συγκεκριμένα για τη σύσταση, την εκπαίδευση, την πληρωμή και την ένδυση χορού και ηθοποιών. Οι χορηγοί μεταξύ τους συναγωνίζονταν για την πρώτη θέση και όποιος νικούσε κατασκεύαζε ένα μνημείο προς ανάμνηση της νίκης του. Αυτά λοιπόν ονομάζονται «χορηγικά μνημεία».
Κάποια από τα γνωστότερα χορηγικά μνημεία είναι αυτό του Λυσικράτη και του Νικία, όμως αυτό που έχουμε εδώ διαφέρει και από τα δυο. Το χορηγικό μνημείο του Αγνία, όπως συνηθίζεται να λέγεται, είναι υψίστης σημασίας, καθώς η κλίμακα και η μορφή του παραπέμπουν περισσότερο σε ένα μικρό αρχιτεκτόνημα. Πρόκειται για μια ημικυλινδρική κατασκευή με μέγιστο ύψος 3.35 μέτρα, πλάτος 2.81 μέτρα και περιλαμβάνει 4 δομές εκ των οποίων η μια έχει ύψος 0.90 και οι υπόλοιπες 0.68-5 μέτρα. Στη θέση όπου φαίνεται να υπήρχαν επίκρανα τώρα έχουν τοποθετηθεί ουδέτερα παραθέματα και το επιστήλιο έχει μια οροφή που εξέχει 0.11 μέτρα, σχηματίζοντας γείσο. Υπάρχει απουσία μεταλλικών συνδέσμων και το 
κατεξοχήν υλικό κατασκευής είναι το λευκό μάρμαρο. Η επιγραφή στο επιστήλιο, όπως αναφέρθηκε και προηγουμένως ονοματίζει τους χορούς «Αγνία – Ξάνθιππο – Ξανθίδη». Οι γνώσεις μας περιστρέφονται μονάχα γύρω από τον Αγνία, ο οποίος ήταν επιφανής δημότης του αρχαίου Δήμου Ικαρίας κατά τον 4ο αιώνα π.Χ. (Buck 1889). Η προϋπηρεσία του ως τριήραρχος δικαιολογεί την εύπορη φύση του και κατ’ επέκταση την πολυτέλεια του χορηγικού μνημείου. Το σίγουρο και για τους τρεις είναι πως κέρδισαν στα Διονύσια και έφτιαξαν το μνημείο για να θυμίζουν τη μεγάλη νίκη τους. Αν λάβουμε υπόψη μάλιστα πως στην περιοχή διεξάγονταν τα «κατ’ αγρούς» Διονύσια, τότε εκτός από ατομική μνήμη τονώνουν και την πολιτισμική μνήμη της τοπικής κοινότητας, που είχε στο ιστορικό της άξιους προγόνους προς συλλογική μίμηση.
Ο χώρος σήμερα
Ο αρχαιολογικός χώρος αν και δεν έχει να αναδείξει πληθώρα ευρημάτων, αφορά μια αρχαία θέση με σπουδαία ιστορική αξία, που είναι κρίμα να μην αναδεικνύεται ευρέως με παρεμβατικές πολιτιστικές ενέργειες ή άλλες επικοινωνιακές μορφές. Από το 2010, το Σωματείο «ΔΙΑΖΩΜΑ» στηρίζει το Αρχαίο
Θέατρο του Ιερού του Διονύσου στην Ικαρία της Αττικής, με στόχο την πλήρη ανάδειξη του θεάτρου. Σε σύμβαση του Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού στις 20 Νοεμβρίου 2013 υπό τη διαχείριση της σημερινής υπουργού και πρώην γενικής γραμματέως Λίνας Μενδώνη, φαίνεται πως υπεγράφη πρόγραμμα ανάπτυξης έργου 2+1 ετών, η οποία βάσει των άρθρων 2 και 3, είχε ως στόχο την ταξινόμηση των διάσπαρτων αρχαιολογικών μελών, την ένταξη πινακίδων πληροφόρησης, τη διαμόρφωση και τέλος την ανάδειξη του αρχαιολογικού χώρου, ύψους 20.000 ευρώ. Τελικώς η σύμβαση δεν ενεργοποιήθηκε ποτέ, εξαιτίας προβλημάτων στο καθεστώς ιδιοκτησίας του αρχαιολογικού χώρου. Παρόλα αυτά και σύμφωνα με τις βασικές αρχές συντήρησης και χρήσης αρχαίων θέατρων που τέθηκαν τον Σεπτέμβρη του 1995 στη «Διακήρυξη της Σεγέστας» και σύμφωνα με το άρθρο 3 του Αρχαιολογικού Nόμου 3028/2002, τα αρχαία θέατρα ως κοινά πολιτιστικά αγαθά, οφείλουν να εντάσσονται στη σύγχρονη ζωή, όχι μόνο γιατί δικαιούνται να τα απολαμβάνουν όλες οι γενιές, αλλά και γιατί με τη σύγχρονη χρήση ευαισθητοποιούνται οι πολίτες, ενδιαφέρονται άμεσα για τα μνημεία και ως υπεύθυνοι και ενημερωμένοι, τα προστατεύουν.
Στα πλαίσια του σύγχρονου δημοτικού φεστιβάλ «Διονύσια» πραγματοποιήθηκαν δυο παραστάσεις εντός του αρχαιολογικού χώρου, οι οποίες δεν είναι τυχαίο πως, παρά την ελλιπή προώθησή τους, συγκέντρωσαν παραπάνω από 100 θεατές. Ο λόγος για την παράσταση «Σονάτα του Σεληνόφωτος» του Γιάννη Ρίτσου, η οποία πραγματοποιήθηκε την Κυριακή 3 Σεπτεμβρίου 2017 και τη θεατρική παράσταση «Τραγουδάμε τους ποιητές μας» στις 5 Σεπτεμβρίου 2018.
Ευελπιστώ μελλοντικά ο χώρος να είναι ανοιχτός με τη λέξη αυτή να έχει μεταφορική και κυριολεκτική σημασία… Σήμερα, ο αρχαιολογικός χώρος είναι επισκέψιμος κατόπιν συνεννόησης με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Ανατολικής Αττικής (210 3213122).
* Ο όρος «σπόλια» αφορά στην εκ νέου χρήση παλαιότερων δομικών στοιχείων προς αξιοποίησή τους σε νεότερα κτίσματα.
** ο κάνθαρος είναι είδος αρχαίου αγγείου με φυτική διακόσμηση, σώμα σχήματος ποτηριού, κάθετη λαβή αμφίπλευρα και συνήθως χρησίμευε για σπονδές στα συμπόσια (οινοποσία).
Ενδεικτική Βιβλιογραφία:
• Επίσημη σελίδα Υπουργείου Πολιτισμού: http://odysseus.culture.gr/h/3/gh351.jsp?obj_id=19833
• Γεωργιάδης Β. – Λαµπρινουδάκης Β.Κ. 2013. Ο Αρχαίος Δήμος Ικαρίας (Ικάριον) και το Ιερό του στον σημερινό Δήμο Διονύσου Αττικής. Δήμος Διονύσου ΟΝΑΠ «Θέσπις»
• Θέμελης Π., 2008. Προστασία και χρήση των χωρών θέασης και ακρόασης. «Διάζωμα» κίνηση πολιτών για την ανάδειξη των αρχαίων θεάτρων
• Ορεσίβιος, 2012. Πεντέλη. Από την ανάδυση της Αιγαίας Γης έως τους Ρωμαϊκούς Χρόνους. Iranon
• Χατζηδηµητρίου Α., 2018. Ο αρχαίος δήµος του Ικαρίου στον σύγχρονο δήµο του ∆ιονύσου Αττικής. Αρχαία θέατρα της Αττικής. Τα θέατρα των δήµων. Σωματείο «Διάζωμα»
• Buck D.C., 1892. Papers of the American School of Classical Studies at Athens.Discoveries in the Attic Deme of Ikaria, 1888. Archaeological Institute of America. Boston.
